Adli Yardım ve Adli Müzaheret: Kimler Yararlanabilir?

Adli yardım, yargılama veya icra takibi giderlerini karşılayamayan kişilerin, bu giderlerden geçici olarak muaf tutulması ve gerektiğinde kendilerine avukat görevlendirilmesidir. Eski kanunda ve uygulamada aynı kurum adli müzaheret adıyla da bilinir. Mali durumu yetersiz olan herkes, talebi açıkça dayanaktan yoksun değilse bu imkândan yararlanabilir.

Türk hukukunda adli yardım tek bir kurumdan ibaret değildir: mahkemeden istenen adli yardım, baroların adli yardım bürosu ve ceza yargılamasındaki zorunlu müdafi sistemi birbirinden ayrı işler. Aşağıda kimlerin hangi yola başvurabileceğini, başvurunun nasıl yapılacağını ve dava sonunda masrafların kime kalacağını açıklıyoruz.

Adli Yardım Nedir, Adli Müzaheret ile Farkı Var mı?

Adli yardım, 6100 s. HMK md. 334 vd. ile 1136 s. Av. K. md. 176 vd. hükümlerinde düzenlenen ve hak arama özgürlüğünü mali engellerden korumayı amaçlayan kurumdur. Adli müzaheret ise aynı kurumun eski adıdır; bugün yürürlükteki kanunlar adli yardım terimini kullanır. İki kavram arasında içerik farkı yoktur.

Av. K. md. 176, adli yardımı avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara avukatlık hizmetlerinin sağlanması olarak tanımlar. HMK ise kurumu daha geniş ele alır: yalnızca avukat değil, harç, tebligat, bilirkişi ve keşif gibi tüm yargılama giderleri bakımından da muafiyet sağlar. Bu nedenle bir kişi aynı anda hem mahkemeden adli yardım isteyebilir hem de baronun adli yardım bürosundan avukat talep edebilir.

Adli müzaheret kavramı nereden gelir?

Adli müzaheret, 1086 sayılı mülga Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu döneminde kullanılan terimdir. Avukatlık Kanununda da baroların bu işi yürüten birimi eskiden adli müzaharet bürosu olarak anılıyordu; 4667 sayılı Kanunla 2001 yılında madde başlıkları adli yardım olarak değiştirildi. Günümüzde dilekçelerde iki terimden hangisi kullanılırsa kullanılsın, mahkeme talebi HMK md. 334-340 çerçevesinde değerlendirir.

Kimler Adli Yardımdan Yararlanabilir?

HMK md. 334/1 uyarınca kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler adli yardımdan yararlanabilir. İkinci şart, iddia veya savunmanın açıkça dayanaktan yoksun olmamasıdır. Hükmün lafzı yalnızca davayı değil, geçici hukuki korumayı ve icra takibini de kapsar.

Mahkeme mali durumu değerlendirirken kişinin geliri, mal varlığı, bakmakla yükümlü olduğu kişiler ve dosyanın gerektirdiği tahmini giderler arasında bir oran kurar. Aynı gelir düzeyindeki iki kişiden biri, dosyanın bilirkişi ve keşif gerektirmesi nedeniyle adli yardıma hak kazanabilirken diğeri kazanmayabilir. HMK md. 335/2 bu nedenle kısmi adli yardıma da imkân tanır: mahkeme yalnızca harçtan veya yalnızca avukat temininden yararlanılmasına karar verebilir.

Tüzel kişiler adli yardım isteyebilir mi?

HMK md. 334’ün ikinci fıkrası, adli yardımdan yararlanabilecek tüzel kişileri kamu yararına çalışan dernekler ve vakıflarla sınırlıyordu. Anayasa Mahkemesi 24.09.2024 tarihli, E. 2024/78, K. 2024/164 sayılı kararıyla bu fıkrayı, diğer özel hukuk tüzel kişilerini yalnızca tüzel kişi oldukları için kategorik olarak dışarıda bıraktığı gerekçesiyle iptal etti. İptal notu HMK’nın güncel metnine işlenmiştir ve bu yazının tarihi itibarıyla yerine yeni bir fıkra eklenmemiştir. Bu nedenle bir şirketin veya derneğin talebinde mali durumun belgelerle ortaya konması belirleyici hâle gelmiştir.

Yabancılar için karşılıklılık şartı

HMK md. 334/3 uyarınca yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır. Yani yabancının vatandaşı olduğu devletin Türk vatandaşlarına benzer bir imkân tanıması gerekir. Karşılıklılık, iki taraflı veya çok taraflı bir sözleşmeden, kanuni düzenlemeden ya da fiili uygulamadan doğabilir.

Adli Yardım Neleri Kapsar?

HMK md. 335/1’e göre adli yardım kararı dört şey sağlar: tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, teminat göstermekten muafiyet, giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ve gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temini. Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder (md. 335/3).

Muafiyetin geçici olduğunu vurgulamak gerekir. Adli yardım, giderleri ortadan kaldırmaz; yalnızca yargılama sürerken ödenmelerini erteler. Dava sonunda kimin ödeyeceği ise HMK md. 339’a göre belirlenir. Harçların genel olarak nasıl hesaplandığını görmek için dava harcı hesaplama sayfamıza göz atabilirsiniz; dava sonunda iade edilebilecek harç kalemlerini ise dava harçlarının geri alınmasını anlatan yazımızda ele alıyoruz.

Mahkemeden Adli Yardım Talebi Nasıl Yapılır?

HMK md. 336/1 uyarınca adli yardım, asıl talebin veya işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir. İcra ve iflas takiplerinde yetkili merci takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesidir. Kanun yollarına başvuru sırasında talep bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya yapılır (md. 336/3). Talebe ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (md. 336/4).

Talep çoğunlukla dava dilekçesiyle birlikte ya da dava dilekçesi içinde ayrı bir başlık hâlinde sunulur. Mahkeme talebi duruşma yapmadan dosya üzerinden karara bağlayabilir; ancak talep edilirse inceleme duruşmalı yapılır (md. 337/1). Reddeden karar, sunulan bilgi ve belgelerin neden kabul edilmediğini açıkça göstermelidir.

Adli yardım talebi dilekçesinde neler bulunmalı?

HMK md. 336/2, talepte bulunan kişinin iddiasının özetini, iddiasını dayandıracağı delilleri ve giderleri karşılayamayacağını gösteren mali durum belgelerini sunmasını zorunlu tutar. Bu üç unsurdan biri eksikse talep çoğunlukla reddedilir. Adli yardım talebi dilekçesinde mali durumun yanında davanın neden açıkça dayanaktan yoksun olmadığı da kısaca anlatılmalıdır; mahkeme bu aşamada davanın esasını değil, ilk bakışta makul bir dayanak bulunup bulunmadığını inceler.

Ret kararına itiraz ve yeniden başvuru

HMK md. 337/2 uyarınca ret kararına tebliğden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mahkemeye dilekçe verilerek itiraz edilebilir. Bu süre 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çıkarılmıştır. İtirazı, aynı yerde birden fazla daire varsa numara olarak izleyen daire, yoksa aynı işlere bakan en yakın mahkeme inceler ve verdiği karar kesindir. Talep reddedilse bile ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanılarak yeniden başvurulabilir.

Baro Adli Yardım Bürosuna Başvuru Nasıl İşler?

1136 s. Av. K. md. 177 uyarınca adli yardım hizmeti baro merkezlerinde, baro yönetim kurulunca avukatlar arasından oluşturulan adli yardım bürosu tarafından yürütülür. Md. 178’e göre başvuru büroya veya temsilcilerine yapılır ve istek sahibi, isteminde haklı olduğunu delillerle kanıtlamak zorundadır.

Başvuru kabul edilirse büro, gerekli işlemleri yapmak üzere bir veya birkaç avukatı görevlendirir. Görevlendirilen avukat, görev yazısının kendisine ulaşmasıyla hizmeti yerine getirme yükümlülüğü altına girer (Av. K. md. 179). Bu yükümlülük, ilgilinin istenen belge ve bilgileri vermemesi veya vekaletname vermekten kaçınmasıyla sona erer. Görevden çekinmek isteyen avukat ise 15 gün içinde tarifede o iş için belirlenen ücreti baroya ödemek zorundadır. Tarifenin hukuki niteliğini avukatlık asgari ücret tarifesini anlatan yazımızda açıklamıştık.

Baro adli yardım bürosu hangi belgelere bakar?

Baro adli yardım bürosu, başvuranın mali durumunu ve talebinin dayanağını belgelerle görmek ister. Hangi belgelerin istendiği barodan baroya değişebildiği için başvurudan önce ilgili baronun duyurularını kontrol etmek yararlıdır. Ret hâlinde Av. K. md. 178/2 uyarınca yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurulabilir; baro başkanının kararı kesindir. Büronun gelirleri, harçların ve para cezalarının belli bir yüzdesi ile bağış ve yardımlardan oluşur (Av. K. md. 180).

Birden fazla baronun bulunduğu illerde her baro kendi adli yardım bürosunu oluşturur; yargı mercilerinin talebi üzerine yapılan görevlendirmeler ise TBB’nin elektronik bilişim sistemi üzerinden, o ildeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek yapılır (Av. K. md. 177/2).

Ceza Yargılamasında Zorunlu Müdafi ve Vekil Ne Zaman Atanır?

Ceza yargılamasında sistem farklıdır ve mali durum şartı aranmaz. 5271 s. CMK md. 150/1 uyarınca müdafi seçebilecek durumda olmayan şüpheli veya sanığa istemi hâlinde müdafi görevlendirilir. Çocuk, kendini savunamayacak derecede malul, sağır ve dilsiz olanlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmaz.

Zorunlu müdafi ile mağdur vekili arasındaki fark

Zorunlu müdafi şüpheli veya sanığı savunur. Mağdur tarafı için ise CMK md. 234 ve 239 ayrı bir imkân tanır: cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda mağdur, vekili yoksa baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse vekil istemi aranmadan görevlendirilir (md. 234/2). Kadına yönelik şiddet dosyalarında 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma kararları de ayrıca gündeme gelir. Şüphelinin ilk aşamadaki hakları için ifade ve sorgu aşamasındaki haklar yazımıza bakabilirsiniz.

Dava Sonunda Adli Yardımla Ertelenen Masrafları Kim Öder?

HMK md. 339/1 uyarınca adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur. Adli yardımdan yararlanan kişi davayı kazanırsa giderler karşı taraftan alınır. Kaybederse giderler kural olarak kendisine yüklenir.

Kanun bu ikinci ihtimali yumuşatan iki araç öngörür. Birincisi taksittir: mahkeme uygun görürse giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verebilir. İkincisi muafiyettir: HMK md. 339/2’ye göre tahsilin adli yardımdan yararlananın mağduriyetine yol açacağı açıkça anlaşılırsa mahkeme, hükümde ödemeden tamamen veya kısmen muaf tutulmasına karar verebilir. Baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti ise HMK md. 340 uyarınca yargılama gideri olarak Hazineden ödenir. Giderlerin genel paylaştırma kuralları için yargılama giderlerinin kime yükletildiği konusuna bakılabilir.

Adli Yardım Kararının Kaldırılması Hangi Hâllerde Mümkündür?

HMK md. 338 uyarınca adli yardımdan yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkarsa ya da sonradan mali durumunun yeteri derecede iyileştiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır. Kaldırma, o tarihten sonraki giderlerin peşin ödenmesini gerektirir.

Adli yardım kararının kaldırılması sonrasında süreç

Adli yardım kararının kaldırılması, davanın düşmesi anlamına gelmez; yargılama devam eder. Ancak bundan sonraki harç ve giderlerin yatırılması gerekir ve harç ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz. Dava sırasında miras, işe giriş veya bir alacağın tahsili gibi mali durumu değiştiren gelişmeler bu nedenle önem taşır. Yanlış bilgi verilmesi ise ayrıca kaldırma sebebidir; mali durum belgelerinin eksiksiz ve güncel sunulması, ileride kaldırma riskini azaltır.

Adli Yardım Başvurusundan Önce Hangi Belgeler Hazırlanmalı?

Başvurunun kabulü, HMK md. 336/2’nin aradığı üç unsurun birlikte ortaya konmasına bağlıdır: iddianın özeti, dayanılacak deliller ve mali durumu gösteren belgeler. Aşağıdaki liste, mahkemeye veya baroya gitmeden önce hazırlanabilecek belgeleri, her birinin neyi kanıtladığını ve dikkat edilecek usul noktalarını gösterir.

İdari yargıda da aynı kurallar uygulanır; 2577 sayılı İYUK md. 31, adli yardım konusunda HMK hükümlerine atıf yapar. Avukatla temsilin hangi davalarda gerektiğini avukatla temsil zorunluluğunu inceleyen yazımızda ayrıca açıklıyoruz. Uyuşmazlık çözümüne ilişkin diğer başlıklar uyuşmazlık çözümü uzmanlık sayfamızda yer alır; bu alandaki çalışmalar hakkında Av. Yahya Köse’nin profil sayfasından bilgi alınabilir. Adli yardım bürolarının kanuni dayanağı için Avukatlık Kanunu md. 176-181 incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Adli yardım konusunda en sık karşılaşılan soruları aşağıda kısa yanıtlarla topladık. Yanıtlar 6100 sayılı HMK, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu ve 5271 sayılı CMK hükümlerine dayanır. Genel konular için sıkça sorulan sorular sayfamız da yol gösterebilir; somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Adli yardım almak için yoksulluk belgesi şart mı?

HMK md. 336/2 belirli bir belge adı saymaz; talepte bulunan kişinin yargılama giderlerini karşılayamayacağını gösteren mali durum belgelerini sunmasını ister. Gelir, mülkiyet ve aile durumunu gösteren belgeler birlikte sunulduğunda mahkemenin değerlendirmesi kolaylaşır.

Adli yardım kararı dava kaybedilince ne olur?

HMK md. 339/1 uyarınca ertelenen giderler ve Devletçe ödenen avanslar dava sonunda haksız çıkan kişiden tahsil edilir. Adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine veya mağduriyet varsa ödemeden muafiyete karar verilebilir.

Adli yardım icra takibinde de kullanılabilir mi?

Evet. HMK md. 334/1 icra takibini de kapsar. Bu durumda talep, HMK md. 336/1 uyarınca takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yapılır. Kabul hâlinde takip giderlerinden geçici muafiyet sağlanır.

Adli yardım talebi için harç ödenir mi?

Hayır. HMK md. 336/4 uyarınca adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır. Talep reddedilirse dava veya işlem için gereken harçlar ayrıca yatırılmalıdır; harç ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz.

Baronun adli yardım bürosu başvuruyu reddederse ne yapılır?

Av. K. md. 178 uyarınca ret hâlinde ilgili yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurabilir. Baro başkanının vereceği karar kesindir. Mahkemeden HMK kapsamında adli yardım istenmesi ise ayrı bir yoldur.

Adli yardımla atanan avukata ücret ödenir mi?

HMK md. 340 uyarınca mahkemenin talebi üzerine baroca görevlendirilen avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir. Bu gider dava sonunda HMK md. 339 uyarınca haksız çıkan taraftan tahsil edilebilir.

Kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, md. 334-340 (mevzuat.gov.tr)
• 1136 sayılı Avukatlık Kanunu, md. 176-181 (mevzuat.gov.tr)
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, md. 150, 234, 239 (mevzuat.gov.tr)
• Anayasa Mahkemesi, E. 2024/78, K. 2024/164 (normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr)

İlgili yazılar

• Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tenfizi

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 27.09.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.