Tazminat Hukuku

Tazminat sorumluluğunun doğması için hukuka aykırı bir fiil, bu fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağı ve kural olarak kusur bulunması gerekir. Bazı hâllerde ise kusur aranmaz; motorlu araç işletenin sorumluluğu ile yapı malikinin sorumluluğu kusursuz sorumluluk hâllerine örnektir.

Zarar, malvarlığında meydana gelen eksilme olarak maddi; kişilik değerlerinde meydana gelen ihlal olarak manevi biçimde ortaya çıkar. İki tür zarar aynı olaydan doğmuş olsa bile ayrı ayrı talep edilir ve ayrı ayrı hesaplanır.

Sorumluluk sözleşmeden de doğabilir. Aynı olay hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil oluşturuyorsa zarar gören, kendisi için daha elverişli olan sorumluluk türüne dayanabilir. Bu tercih zamanaşımı süresini de etkiler.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 54, bedensel zarar hâlinde istenebilecek kalemleri tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar olarak sayar.

Ölüm hâlinde ise TBK md. 53 uyarınca cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplar talep edilebilir.

Kalem listesi sınırlayıcı değildir. Refakatçi gideri, protez ve ortez bedeli, tedavi süresince kullanılan ulaşım gideri gibi zorunlu masraflar da belgelenmek koşuluyla maddi zarar içinde değerlendirilir.

TBK md. 56 uyarınca hâkim, bedensel bütünlüğün zedelenmesi durumunda olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde yakınlara da manevi tazminat verilebilir.

Miktar takdir edilirken tarafların ekonomik ve sosyal durumu, olayın gerçekleşme biçimi, kusurun ağırlığı, zarar görenin duyduğu acı ve elemin derecesi birlikte değerlendirilir. Tazminat, zenginleşme aracı olmayacak biçimde belirlenir.

Manevi tazminat bölünemez niteliktedir; kural olarak bir kez ve tek kalem olarak istenir. Bu nedenle talebin baştan doğru kurgulanması önem taşır.

Destekten yoksun kalma tazminatı, ölenin düzenli ve karşılıksız yardımından yoksun kalan kişilere ödenir. Hak sahibi olmak için mirasçı olmak şart değildir; fiilen destek alan nişanlı veya bakılan yakın da hak sahibi olabilir.

Destek ilişkisinin fiilen var olduğunun ya da olayın gerçekleşmemesi hâlinde ileride var olacağının ortaya konulması gerekir. Küçük çocuk bakımından ileride sağlanacak destek de hesaba katılır.

Hesaplamada ölenin muhtemel yaşam süresi, kazancı, destek payları ve hak sahiplerinin evlenme veya reşit olma gibi ihtimalleri dikkate alınır. Hesap, teknik bilirkişi raporu ile yapılır.

Maddi tazminat alacağı malvarlığı hakkı niteliğinde olduğundan devredilebilir ve mirasçılara geçer. Bu nedenle zarar görenin ölümü hâlinde açılmış dava mirasçılar tarafından sürdürülebilir.

Manevi tazminat talebi kişiye sıkı biçimde bağlı bir taleptir. Zarar gören tarafından ileri sürülmüş olması hâlinde mirasçılar davayı sürdürebilir; ileri sürülmemişse durum tartışmalıdır.

Alacağın devri hâlinde devralanın talep hakkı, devredenin hakkı ile sınırlıdır. Devir sözleşmesinin yazılı olması ve kapsamının açık yazılması gerekir.

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu md. 97 uyarınca zarar görenin, zorunlu mali sorumluluk sigortasında öngörülen sınırlar içinde dava yoluna gitmeden önce ilgili sigorta kuruluşuna yazılı başvuruda bulunması gerekir.

Aynı madde, sigorta kuruluşunun başvuru tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde başvuruyu yazılı olarak cevaplamaması veya verilen cevabın talebi karşılamaması hâlinde zarar görenin dava açabileceğini ya da 5684 sayılı Kanun çerçevesinde tahkime başvurabileceğini düzenler.

Bu başvuru, bölge adliye mahkemesi kararlarında özel bir dava şartı olarak değerlendirilmektedir. Başvuru yapılmadan açılan davada eksikliğin giderilmesi için süre verilmesi gündeme gelir; bu da süreci uzatır.

Trafik kazası tazminatı hesaplama →

Değer kaybı, onarım sonrasında aracın kaza öncesindeki piyasa değerine ulaşamamasından doğan zarardır. Onarım bedeli ödenmiş olsa bile değer kaybı ayrı bir kalem olarak istenebilir.

Talep, kusurlu sürücüye, işletene ve zorunlu mali sorumluluk sigortacısına yöneltilebilir. Sigortacıya karşı talepte genel şartlarda öngörülen hesaplama esasları ile araç yaşı ve kilometre gibi ölçütler gündeme gelir.

Değer kaybının ispatı için kaza tespit tutanağı, onarım faturaları, hasar fotoğrafları ve aracın kaza öncesi durumunu gösteren kayıtlar toplanır. Hesap bilirkişi incelemesi ile yapılır.

Araç değer kaybı hesaplama →

Zorunlu mali sorumluluk sigortası, poliçede yazılı teminat limitleri ile sınırlı ödeme yapar. Zararın limiti aşan kısmı için işleten, sürücü ve varsa diğer sorumlulara başvurulur.

İhtiyari mali sorumluluk sigortası bulunuyorsa limit üstü zararın bir bölümü bu poliçeden karşılanabilir. Bu nedenle kazaya karışan araçların tüm poliçelerinin araştırılması gerekir.

Poliçe teminat dışı hâller içeriyorsa sigortacı ödemeden kaçınabilir. Alkollü sürüş veya ehliyetsiz kullanım gibi iddialarda, sigortacının rücu hakkı da gündeme gelir.

İş kazasında işverenin sorumluluğu, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırılıktan doğar. İşveren, gerekli tedbirleri aldığını ispat ettiği ölçüde sorumluluktan kurtulur; bu nedenle ispat yükü büyük ölçüde işveren üzerindedir.

Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yapılan ödemeler, istenebilecek tazminattan mahsup edilir. Bu nedenle dava açılmadan önce kurum dosyasının ve gelir bağlanmışsa peşin sermaye değerinin incelenmesi gerekir.

Alt işveren ilişkisi bulunan işyerlerinde asıl işveren ile alt işverenin birlikte sorumluluğu gündeme gelir. Kazanın gerçekleştiği işin niteliği, sorumluluğun paylaşımını belirler.

Geçici iş göremezlik hesaplama →

Sürekli maluliyet, yürürlükteki engellilik ölçütlerine ilişkin mevzuat uyarınca düzenlenen sağlık kurulu raporu ile belirlenir. Tazminat hesabı bu orana dayandığından raporun usulüne uygunluğu tartışmanın merkezinde yer alır.

Rapor tarihinde tedavi süreci tamamlanmamışsa oran, iyileşme sonrasına göre yeniden değerlendirilebilir. Erken alınan rapor, gerçek zararın altında bir sonuç doğurabilir.

Rapora itiraz edilebilir ve farklı bir sağlık kuruluşundan rapor alınması istenebilir. İtirazın gerekçelendirilmesi, yeni inceleme talebinin kabulü bakımından önemlidir.

Özel sağlık kuruluşları ile hasta arasındaki ilişki kural olarak sözleşmeye dayanır. Bu ilişkide özen yükümlülüğüne aykırılık ileri sürülür ve tıbbi standarda uygun davranılmadığının ortaya konulması gerekir.

Kamu hastanelerinde gerçekleşen zararlarda ise idarenin hizmet kusuru gündeme gelir ve talep idari yargıda ileri sürülür. Yargı yolunun baştan doğru belirlenmesi, süre kaybını önler.

Aydınlatılmış onamın usulüne uygun alınmaması, başlı başına sorumluluk sebebi olarak tartışılır. Bu nedenle onam formları, epikriz, görüntüleme kayıtları ve tedavi notları dosyanın çekirdeğini oluşturur.

Zarar görenin olayın meydana gelmesinde veya zararın artmasında etkisi varsa, hâkim tazminatı indirebilir. Emniyet kemeri takmamak ya da kask kullanmamak gibi davranışlar bu kapsamda değerlendirilir.

Kusur oranı, olayın oluş biçimine ilişkin teknik inceleme ile belirlenir. Ceza dosyasında saptanan kusur durumu hukuk mahkemesi için bağlayıcı değildir; ancak güçlü bir delil olarak değerlendirilir.

Birden fazla kişinin kusuru varsa zarar görene karşı müteselsil sorumluluk doğar. Zarar gören, tazminatın tamamını sorumlulardan herhangi birinden isteyebilir; iç ilişkide rücu ayrıca çözülür.

Haksız fiilden doğan tazminatta kural olarak faiz, zararın doğduğu tarihten itibaren işler. Bu kural, zarar görenin ayrıca ihtar göndermesine gerek bulunmadığı anlamına gelir.

Sigorta kuruluşuna karşı açılan davalarda faiz başlangıcı, başvuru ve cevap süreleri ile bağlantılı olarak tartışılır. Bu nedenle başvurunun tarihi ve içeriği kayda geçirilmelidir.

Talep edilmeyen faize hükmedilemez. Dava dilekçesinde faiz türünün ve başlangıç tarihinin açıkça yazılması, sonradan ıslah gereksinimini ortadan kaldırır.

Yasal faiz hesaplama →

Dava açılırken başvurma harcı, peşin nispi harç, tebligat ve bilirkişi giderlerinden oluşan gider avansı yatırılır. Nispi harç talep edilen tutarla bağlantılı olduğundan, talebin miktarı masrafı doğrudan etkiler.

Belirsiz alacak davasında başlangıçta gösterilen tutar üzerinden harç yatırılır; talep artırıldığında eksik harç tamamlanır. Bu, dava açılış aşamasındaki yükü azaltır.

Davayı kaybeden taraf, yargılama giderleri ile karşı taraf vekalet ücretinden sorumlu olur. Kısmen kabul hâlinde giderler kabul ve ret oranına göre paylaştırılır.

Dava harcı hesaplama →

Bir hayvanın verdiği zarardan, hayvanı bulunduran sorumludur. Bulunduran, durumun gerektirdiği özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulabilir.

Yapı malikinin sorumluluğu ise kusura bağlı değildir. Binanın veya yapının yapımındaki bozukluktan ya da bakımındaki eksiklikten doğan zararlarda malik sorumlu tutulur.

Bu tür dosyalarda mülkiyet ve bakım yükümlülüğünün kimde olduğunun tapu ve yönetim kayıtlarıyla belirlenmesi gerekir. Kat mülkiyetine tabi yapılarda ortak yer ayrımı sorumluluğu değiştirir.

İdarenin, kamulaştırma işlemi yapmaksızın taşınmaza fiilen el koyması hâlinde malik, bedel karşılığı tescil ve tazminat talebinde bulunabilir. Bu talep, mülkiyet hakkının korunmasına dayanır.

İmar planıyla taşınmazın kamu hizmetine ayrılmasına karşın uzun süre kamulaştırma yapılmaması hâlinde ise hukuki el atma tartışması doğar. Bu iki durum bakımından yargı yolu ve talep biçimi farklılaşır.

Bu dosyalarda tapu kaydı, imar durumu, plan tadilatları ve fiilî kullanım belgeleri toplanır. Bedelin tespiti için taşınmazın niteliğine göre değerleme yapılır.

TBK md. 72 uyarınca tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Aynı maddede, fiil aynı zamanda suç oluşturuyor ve ceza kanunları daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa bu sürenin uygulanacağı düzenlenmiştir. Bu kural, trafikte ölümle sonuçlanan olaylar gibi hâllerde sürenin uzamasına yol açar.

İki yıllık süre öğrenme anına bağlıdır. Zararın kapsamı sonradan ortaya çıkan sağlık zararlarında olduğu gibi zaman içinde belirginleşiyorsa, öğrenme anının tespiti tartışmalı hâle gelir ve dosyaya özgü değerlendirme gerekir.

Zamanaşımı hesaplama →

Tazminat miktarı bilirkişi incelemesine bağlı olduğundan, dava açılırken tutarın tam olarak belirlenmesi çoğu dosyada beklenemez. Bu durumda alacağın belirsiz olduğu ileri sürülerek dava açılabilir.

Bu yolla, rapordan sonra talep artırılırken zamanaşımı ve faiz bakımından dava tarihine bağlı korumadan yararlanılır. Aksi hâlde artırılan kısım için süre riski doğabilir.

Alacağın gerçekte belirlenebilir olduğu değerlendirilirse dava usulden reddedilebilir. Bu nedenle dava türünün seçimi, dosyanın somut verilerine göre yapılmalıdır.

Haksız fiilden doğan tazminat talepleri kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür. Trafik kazalarından doğan ve sigortacıya yöneltilen talepler ticari nitelikte kabul edildiğinden asliye ticaret mahkemesinde açılır.

İş kazasından doğan talepler iş mahkemesinde, kamu hizmetinin yürütülmesinden doğan zararlar idare mahkemesinde ileri sürülür. Yanlış mahkemede açılan dava, görevsizlik kararıyla uzar.

Yetki bakımından davalının yerleşim yeri mahkemesi yanında haksız fiilin işlendiği yer ve zararın meydana geldiği yer mahkemeleri de yetkilidir. İzmir’de gerçekleşen olaylarda İzmir mahkemeleri bu nedenle yetkili olur.

İzmir merkez ilçelerinde açılan davalar İzmir Adliyesi bünyesindeki asliye hukuk ve asliye ticaret mahkemelerinde görülür. Kaza veya olay bir ilçede gerçekleşmişse ilgili ilçe adliyesi de yetkili olabilir.

Bergama, Ödemiş, Torbalı, Menemen, Aliağa, Urla, Kemalpaşa, Tire, Selçuk ve Çeşme gibi ilçelerde bağımsız adliyeler bulunur. Yetkili adliyenin doğru seçilmesi, dosyanın ilk duruşmasına kadar geçen süreyi etkiler.

Seçim yapılırken delillerin bulunduğu yer de göz önünde tutulur. Keşif yapılacak dosyalarda olay yerine yakın mahkeme, süreci hızlandırabilir.

Ceza davası ile hukuk davası birbirinden bağımsızdır. Hukuk mahkemesi, tazminat talebini karara bağlamak için ceza davasının sonucunu beklemek zorunda değildir; ancak bekletici mesele yapabilir.

Ceza mahkemesinin maddi olguya ilişkin saptamaları hukuk mahkemesinde güçlü delil oluşturur. Buna karşılık ceza sorumluluğunun bulunmaması, hukuki sorumluluğun da bulunmadığı anlamına gelmez.

Suçtan zarar gören, ceza dosyasına katılma yoluyla dosyayı takip edebilir. Bu, delillerin toplanmasını izleme ve hukuk davası için belge temin etme bakımından yararlıdır.

Ticari davalarda konusu para alacağı olan uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır. Sigortacıya yöneltilen trafik kaynaklı tazminat talepleri ticari nitelikte olduğundan bu kapsama girebilir.

İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat talepleri, iş hukuku uyuşmazlıklarında öngörülen zorunlu arabuluculuk kapsamı dışında tutulmuştur. Bu talepler için doğrudan dava açılabilir.

Zorunlu olmayan hâllerde de ihtiyari arabuluculuk tercih edilebilir. Sorumluluğun tartışmasız, uyuşmazlığın yalnızca miktara ilişkin olduğu dosyalarda bu yol süre kazandırabilir.

Sorumlu taraf veya sigortacı ile sulh görüşmesi yapılması mümkündür. Ancak imzalanacak ibraname ya da mutabakat metni, kapsamı dar yazılmadığı takdirde ileride ortaya çıkabilecek zararları da karşılar biçimde yorumlanabilir.

Bu nedenle sulh öncesinde maluliyetin kesinleşmiş olması ve zarar kalemlerinin hesaplanmış olması önemlidir. Erken imzalanan ibra, sonraki talepleri engelleyebilir.

Kısmi ödeme alınması dava hakkını kendiliğinden sona erdirmez. Ödemenin hangi kaleme mahsup edildiği yazılı olarak kayda geçirilmelidir.

Olayın oluşunu gösteren tutanaklar, varsa ceza soruşturması dosyası, tanık bilgileri ve kamera kayıtları sorumluluğun kurulmasında esas alınır. Kayıtların silinme süresi kısa olduğundan erken talep edilmesi gerekir.

Zararın miktarı için hastane kayıtları, epikriz, sağlık kurulu raporu, fatura ve ödeme belgeleri, gelir durumunu gösteren kayıtlar toplanır. Sürekli maluliyette maluliyet oranını gösteren rapor belirleyici olur.

Sigorta ilişkisinin tespiti için poliçe ve hasar dosyası istenir. Sigortacının yaptığı ödemeler ile kurum ödemeleri, mahsup hesabı bakımından dosyada bulunmalıdır.

Para alacağına ilişkin ilamlar kural olarak kesinleşmeden icraya konulabilir. Bu, kararın istinaf aşamasında olması hâlinde de tahsil yolunun açık olduğu anlamına gelir.

Buna karşılık kararın bozulması hâlinde tahsil edilen tutarın iadesi gündeme gelir. Bu risk nedeniyle karşı taraf, icranın geri bırakılması için teminat göstererek durdurma talebinde bulunabilir.

Taşınmaz mülkiyetine ilişkin hükümler ile aile hukukuna ilişkin bazı kararlar kesinleşmeden icra edilemez. Bu nedenle kararın hangi kalemi içerdiği takip öncesinde incelenmelidir.