Uyuşturucu Madde Kullanma ve Bulundurma (TCK 191): Denetimli Serbestlik

Uyuşturucu kullanma suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 191. maddesinde düzenlenir ve ceza yargılamasında en sık karşılaşılan dosyalardan biridir. Kanun, kullanıcıyı öncelikle cezalandırmak yerine tedaviye ve denetime yönlendirmeyi seçmiştir. Bu nedenle soruşturmanın ilk aşamasında verilen karar, kişinin sonraki beş yılını doğrudan belirler.

Aşağıda suçun unsurlarını, zorunlu erteleme kararını, denetimli serbestlik yükümlülüklerini, ihlal hâlinde neler olduğunu ve kullanım ile ticaret ayrımının nasıl yapıldığını yürürlükteki metin üzerinden anlatıyoruz. Yazı, şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrılan kişilerin ve ailelerinin en çok merak ettiği noktalara odaklanır.

Uyuşturucu Kullanma Suçu TCK 191’de Nasıl Düzenlenir?

Uyuşturucu kullanma suçu 5237 s. TCK md. 191/1 ile tanımlanır. Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden, bulunduran ya da bu maddeyi kullanan kişi 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Maddenin başlığı 6545 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve kullanma fiili açıkça suç kapsamına alınmıştır.

Suçun seçimlik hareketleri

Maddede dört ayrı hareket sayılır: satın almak, kabul etmek, bulundurmak ve kullanmak. İlk üçünde ortak unsur “kullanmak amacıyla” hareket etmektir. Bu amaç, suçu ticaretten ayıran temel unsurdur. Kişinin cebinde az miktarda madde bulunması, kanda veya idrarda madde tespit edilmesi ya da başkasından ikram olarak kabul etmesi aynı madde kapsamında değerlendirilir. Birden fazla hareketin aynı olayda birlikte yapılması ayrı suçlar oluşturmaz; tek bir TCK 191 suçu vardır.

Okul ve yurt çevresinde işlenmesi

TCK md. 191/10 uyarınca fiil; okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi toplu bulunulan bina ve tesislerin sınırlarına 200 metreden yakın umumi ya da umuma açık yerlerde işlenirse ceza yarı oranında artırılır. Mesafe, binanın kendisinden değil varsa çevre duvarı, tel örgü veya benzeri engelle belirlenen sınırdan ölçülür. Tutanakta mesafenin nasıl tespit edildiği bu nedenle dikkatle okunmalıdır.

Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Zorunlu mu?

Evet, zorunludur. TCK md. 191/2 uyarınca bu suçtan başlatılan soruşturmada Cumhuriyet savcısı, 5271 s. CMK md. 171 kapsamındaki şartları aramaksızın kamu davasının açılmasını 5 yıl süreyle erteler. Savcının burada bir takdir yetkisi bulunmaz; dosyadaki deliller yeterli şüphe oluşturuyorsa erteleme kararı verilir.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ile CMK 171 farkı

Genel kural olan CMK md. 171/2 ve 171/3; üst sınırı 3 yıl veya daha az hapis gerektiren suç, daha önce kasıtlı suçtan hapis cezası almamış olmak ve zararın giderilmesi gibi şartlar arar. TCK 191’in üst sınırı 5 yıl olduğu hâlde erteleme uygulanır, çünkü özel hüküm bu şartları devre dışı bırakır. Uygulamada az bilinen sonuç şudur: daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmuş kişi de ilk TCK 191 soruşturmasında erteleme kararından yararlanır.

Erteleme kararı kolluk birimlerine de bildirilir (TCK md. 191/2, 7445 sayılı Kanunla eklenen cümle). Savcı ayrıca şüpheliyi, yükümlülüklere uymaması hâlinde doğacak sonuçlar konusunda uyarır. Bu uyarının tutanağa geçirilmesi, ileride ihlal iddiası tartışıldığında önem taşır.

Denetimli Serbestlik Süresi Ne Kadar ve Nasıl Uygulanır?

TCK md. 191/3 uyarınca erteleme süresi içinde şüpheli hakkında en az 1 yıl denetimli serbestlik tedbiri uygulanır. Bu süre, denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya savcının resen kararıyla 6’şar aylık sürelerle en fazla 2 yıl daha uzatılabilir. Uzatma kararı her dönem için ayrıca verilir.

Denetimli serbestlik tedbiri ve tedavi

Tedbir, 5402 s. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu çerçevesinde denetimli serbestlik müdürlüğü tarafından yürütülür. Kişiye bir denetim planı hazırlanır; belirli günlerde müdürlüğe başvurma, eğitim ve rehberlik programlarına katılma gibi yükümlülükler getirilir. TCK md. 191/3, gerek görülmesi hâlinde denetim süresi içinde tedavi uygulanabileceğini de öngörür. Tedavi bir ceza değil, tedbirin parçasıdır.

Test ve sevk yükümlülüğü

Savcı, erteleme süresince kişinin madde kullanıp kullanmadığını tespit etmek için yılda en az 2 defa ilgili kuruma sevkine karar verir (TCK md. 191/3). Sevk tarihlerinin kaçırılması, sonuç temiz olsa bile yükümlülüğe aykırılık olarak kayda geçebilir. Adres ve telefon değişikliklerinin müdürlüğe gecikmeden bildirilmesi, tebligat kaynaklı sorunları önler.

Erteleme Süresinde Yükümlülük İhlal Edilirse Ne Olur?

TCK md. 191/4 uyarınca kişi erteleme süresi içinde yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar ederse, yeniden kullanmak için madde satın alır, kabul eder, bulundurursa ya da madde kullanırsa hakkında kamu davası açılır. İhlal bulunmazsa süre sonunda kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (md. 191/7).

Erteleme süresinde ihlal sayılan davranışlar

Kanun, tek seferlik bir aksaklığı değil “uygun davranmamakta ısrar etmeyi” ihlal sayar. Bir randevuya mazeretle gidilmemesi ile sistematik olarak programa katılmamak aynı değildir. Hastalık raporu, iş yeri yazısı veya tebligat eksikliği gibi mazeretlerin belgelenerek müdürlüğe sunulması bu ayrımı görünür kılar. Buna karşılık yeniden kullanım veya bulundurma, ısrar şartı aranmadan tek başına dava açılması sonucunu doğurur.

Yeni kullanım ayrı soruşturma konusu olur mu?

Olmaz. TCK md. 191/5, erteleme süresinde yeniden satın alma, kabul etme, bulundurma veya kullanmanın md. 191/4 anlamında ihlal nedeni sayılacağını ve ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmayacağını açıkça belirtir. Böylece kişi hakkında iki ayrı dava değil, ertelenen ilk soruşturmaya dayanan tek bir kamu davası açılır. İddianamenin bu kurala uygun düzenlenip düzenlenmediği savunmada ilk kontrol edilecek noktadır.

Kovuşturma Aşamasında HAGB ve Ceza İhtimali Nedir?

Kamu davası açıldığında mahkeme, TCK md. 191/1’deki 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası üzerinden yargılama yapar. TCK md. 191/9 uyarınca bu maddede aksine hüküm bulunmayan hâllerde CMK md. 231 uygulanır. Hükmolunan ceza 2 yıl veya daha az ise hükmün açıklanmasının geri bırakılması gündeme gelebilir.

Alt sınırdan belirlenen 2 yıllık ceza, TCK md. 62’deki takdiri hafifletici nedenlerle altıda bir oranında azaltılırsa 1 yıl 8 aya iner ve HAGB şartlarının incelenmesine imkân verir. Şartların güncel metni için HAGB şartları ve denetim süresi yazımıza bakabilirsiniz. Mahkûmiyet hâlinde cezanın infaz boyutu hakkında infaz süresi hesaplama aracı genel bir fikir verir.

İkinci kez yakalanmada erteleme verilmez

TCK md. 191/6 uyarınca md. 191/4’e göre kamu davası açıldıktan sonra suçun yeniden işlendiği iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda ikinci fıkradaki erteleme kararı verilemez. Başka bir deyişle dava açılmasına dönüşen bir ihlalden sonra zorunlu erteleme imkânı kapanır. Yeni dosyada şüpheli doğrudan kovuşturma ile karşılaşır; bu nedenle ilk erteleme döneminin sorunsuz tamamlanması büyük önem taşır.

Ticaret iddiasıyla açılan davada TCK 191’e dönüşüm

TCK md. 191/8, TCK md. 188’deki imal ve ticaret veya md. 190’daki kullanılmasını kolaylaştırma suçundan yürütülen kovuşturmada fiilin yalnızca TCK 191 kapsamında kaldığı anlaşılırsa sanık hakkında bu madde çerçevesinde HAGB kararı verileceğini düzenler. Bu hüküm, ağır ceza mahkemesinde yargılanan ve kullanıcı olduğunu savunan kişi için önemli bir güvencedir. Hüküm kovuşturma evresine özgüdür; soruşturma aşamasında suç vasfı TCK 191 olarak belirlenirse zaten ikinci fıkradaki zorunlu erteleme uygulanır. Bu nedenle suç vasfının hangi aşamada ve hangi delillere dayanarak değiştiği, dosyanın ileriki seyrini belirleyen temel sorudur.

Kullanım ile Ticaret Nasıl Ayırt Edilir?

Ayrım, kişinin amacına göre yapılır. TCK md. 188/3 uyarınca maddeyi ülke içinde satan, başkasına veren, nakleden veya bulunduran kişi 10 yıldan az olmamak üzere hapis cezası alır. TCK md. 191 ise yalnızca kullanmak için yapılan hareketleri kapsar. İki suç arasındaki ceza farkı bu nedenle çok büyüktür.

Kullanım ile ticaret ayrımı hangi delillere dayanır?

Yargıtay uygulamasında amaç; ele geçen maddenin miktarı, paketlenme biçimi, farklı türde madde bulunup bulunmadığı, hassas terazi veya satış bağlantısını gösteren yazışmalar ve kişinin kullanıcı olup olmadığına ilişkin raporlar birlikte değerlendirilerek belirlenir. Tek başına miktar kesin ölçüt değildir. Ancak kişisel kullanım ihtiyacını açıkça aşan miktar ile bölünmüş paketler, ticaret şüphesini güçlendirir.

Bu nedenle ilk ifadede kullanım sıklığı, maddenin nereden ve ne kadara alındığı gibi sorulara verilen yanıtlar dosyanın niteliğini belirleyebilir. İfade sırasında müdafi yardımından yararlanma hakkı ve susma hakkı için ifade ve sorguda şüphelinin hakları yazımıza göz atabilirsiniz.

Erteleme Kararı Adli Sicil Kaydında Görünür mü?

Görünmez. TCK md. 191/9 yollamasıyla uygulanan CMK md. 171/5 uyarınca kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararları mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar yalnızca bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak savcı, hâkim veya mahkeme tarafından istenebilir ve iş başvurularında alınan adli sicil belgesinde yer almaz.

Erteleme süresi sorunsuz tamamlandığında verilen kovuşturmaya yer olmadığı kararı mahkûmiyet değildir. Buna karşılık dava açılıp mahkûmiyet kurulursa kayıt adli sicile işlenir. Mahkûmiyet sonrası kayıtların silinmesi koşulları için adli sicil ve arşiv kaydının silinmesi başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz. Erteleme süresince CMK md. 171/4 uyarınca dava zamanaşımı da işlemez.

Araç Kullanırken Madde Tespiti Ayrı Sonuç Doğurur mu?

Doğurur. 2918 s. Karayolları Trafik Kanunu md. 48, uyuşturucu veya uyarıcı madde almış sürücülerin karayolunda araç sürmesini yasaklar ve şüphe hâlinde CMK’nın adli kolluğa ilişkin hükümlerinin uygulanacağını belirtir. Bu durumda TCK 191 soruşturmasının yanında trafik mevzuatındaki yaptırımlar da ayrıca gündeme gelebilir.

Trafik kontrolünde yapılan test, ceza soruşturmasında da delil olarak kullanılabilir. Alkol ve madde etkisinde araç kullanmanın idari ve cezai sonuçlarını alkollü araç kullanmanın yaptırımları yazımızda ayrıca ele aldık. İki sürecin süreleri ve itiraz yolları birbirinden bağımsız işler; birinin sonucu diğerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Soruşturma Başladığında Nelere Dikkat Edilmeli?

İlk dikkat edilmesi gereken nokta, erteleme kararının içeriğidir. TCK md. 191/2 uyarınca savcı, yükümlülüklere uymamanın sonuçları konusunda şüpheliyi uyarır. Karar örneği, denetim planı ve sevk tarihleri kişinin elinde bulunmalı, başlangıç tarihi de ayrıca not edilmelidir. Aşağıdaki kontrol listesi, uygulamada sık yapılan hataları önlemeye yöneliktir.

• Erteleme kararının ve denetim planının bir örneğini alın; başlangıç tarihini not edin.
• Denetimli serbestlik müdürlüğüne güncel adres ve telefon bildirin; tebligatları düzenli takip edin.
• Sevk ve program tarihlerine katılamayacaksanız mazereti belgeleyin ve önceden bildirin.
• Arama ve el koyma tutanaklarında miktar, paketleme ve ölçüm bilgilerini kontrol edin.
• Ticaret şüphesi varsa kullanım amacını destekleyen sağlık kayıtlarını ve raporları dosyaya sunun.

Tutuklama veya adli kontrol kararı verilen dosyalarda itiraz süreleri ayrıca işler; bu konuda tutuklama ve adli kontrole itiraz yazısı yol gösterir. Ceza yargılamasına ilişkin diğer başlıklar için ceza hukuku çalışma alanımız sayfasına, yazarın çalışma alanları için Av. Yahya Köse profil sayfasına bakılabilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uyuşturucu kullanma soruşturmasıyla karşılaşan kişilerin ve yakınlarının en sık sorduğu soruları aşağıda kısa yanıtlarla topladık. Yanıtlar 5237 sayılı TCK md. 191 ile 5271 sayılı CMK md. 171’in 27.09.2026 itibarıyla yürürlükteki metnine dayanır. Genel sorular için sıkça sorulan sorular sayfamıza da bakabilirsiniz.

Uyuşturucu kullanmaktan ilk kez yakalanan kişi hapse girer mi?

Kural olarak girmez. TCK md. 191/2 uyarınca savcı kamu davasının açılmasını 5 yıl süreyle ertelemek zorundadır ve kişi bu sürede denetimli serbestlik altında izlenir. Yükümlülüklere uyulursa süre sonunda kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir ve dava hiç açılmaz.

Denetimli serbestlikte idrar testi pozitif çıkarsa ne olur?

Erteleme süresinde madde kullanıldığının tespiti TCK md. 191/4-c uyarınca kamu davası açılmasına yol açar. Bu yeni kullanım md. 191/5 gereği ayrı bir soruşturma konusu yapılmaz; ertelenen ilk soruşturmaya dayanan tek bir dava açılır ve mahkeme 2 ila 5 yıl hapis cezası üzerinden yargılama yapar.

Erteleme kararına itiraz edilebilir mi?

Evet. CMK md. 171/2 uyarınca şüpheli, kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararına CMK md. 173 hükümlerine göre sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Suçun işlenmediğini veya delillerin hukuka aykırı elde edildiğini düşünen kişi bu yolla kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesini isteyebilir.

Uyuşturucu kullanma suçu uzlaştırma kapsamında mı?

Hayır. TCK 191, CMK md. 253’te uzlaştırmaya tabi tutulan suçlar arasında yer almaz; mağduru belirli bir kişi değil kamu sağlığıdır. Bu nedenle uzlaştırma yerine özel erteleme ve denetimli serbestlik sistemi uygulanır. Uzlaştırmanın kapsamı için uzlaştırma kapsamındaki suçlar yazısına bakılabilir.

Erteleme süresinde zamanaşımı işler mi?

İşlemez. TCK md. 191/9 yollamasıyla uygulanan CMK md. 171/4, erteleme süresince zamanaşımının işlemeyeceğini düzenler. Bu nedenle kişi, 5 yıllık süre dolmadan dava zamanaşımının gerçekleşeceğini düşünerek yükümlülüklerini ihmal ederse dava açılması ihtimaliyle karşılaşır.

Denetim süresi bittiğinde kayıt tamamen silinir mi?

Erteleme kararı zaten adli sicil belgesinde görünmez; CMK md. 171/5 uyarınca mahsus sisteme kaydedilir ve yalnızca soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak yargı mercilerince kullanılabilir. Süre sonunda verilen kovuşturmaya yer olmadığı kararı mahkûmiyet niteliği taşımaz.

Kaynaklar

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu (mevzuat.gov.tr)

İlgili yazılar

• Resmî Belgede Sahtecilik Suçu ve Unsurları
• Banka Hesabını ve IBAN'ını Başkasına Kullandırmanın Cezası
• Yasa Dışı Bahis: Oynama ve Oynatma Suçlarının Yaptırımı
• Meşru Savunma ve Sınırın Aşılması (TCK 25 ve 27)

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 27.09.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.