İzmir’de Deniz İş Kanunu ve Gemiadamı Hakları

İzmir’de gemiadamı hakları, karada çalışan işçilerden farklı bir kanuna tabidir. Türk bayraklı belirli büyüklükteki gemilerde hizmet akdiyle çalışan kaptan, zabit ve tayfalar için 854 sayılı Deniz İş Kanunu uygulanır; çalışma süresi, yıllık izin, ihbar önelleri ve kıdem tazminatı bu kanunda ayrıca düzenlenmiştir. Körfezde yolcu taşıyan gemilerden yük gemilerine kadar geniş bir yelpazede çalışan İzmirli gemiadamları için hangi kuralın uygulanacağını bilmek, alacak hesabının da başlangıç noktasıdır.

Bu yazı, Deniz İş Kanunu kapsamındaki temel hakları ve İzmir’de uyuşmazlığın hangi mahkemede ve hangi ön şartla görüleceğini anlatıyor. İş Kanunu’na tabi işçilerin genel alacak konuları için iş hukuku çalışma alanımızdaki diğer yazılara bakılabilir.

İzmir’de Gemiadamı Hakları Hangi Kanuna Tabidir?

İzmir’de gemiadamı hakları, 854 s. Deniz İş K. md. 1 uyarınca Türk bayraklı ve yüz grostonilato ve üzeri gemilerde hizmet akdiyle çalışanlar için Deniz İş Kanunu’na tabidir. Aynı işverene ait gemilerin toplam tonajı yüzü veya işverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısı beşi bulursa da kanun uygulanır; sandal, mavna gibi araçlar da gemi sayılır.

İş Kanunu bu alanı bilinçli olarak dışarıda bırakır: 4857 s. İş K. md. 4/1-a deniz taşıma işlerini kapsam dışında sayar. Ancak aynı maddenin devamı, kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme-boşaltma işlerini ve Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen su ürünleri üreticileriyle ilgili işleri yeniden İş Kanunu’na tabi kılar. Limanda yükleme yapan bir işçi ile gemide sefere çıkan bir tayfa bu nedenle farklı kanunlara tabidir.

Gemiadamının Hizmet Akdi Yazılı Olmak Zorunda mı?

Evet. 854 s. K. md. 5 uyarınca hizmet akdi işveren veya işveren vekiliyle gemiadamı arasında yazılı olarak iki nüsha yapılır ve taraflardan her birine birer nüsha verilir. Md. 7’ye göre akit belirli bir süre veya sefer için ya da süresiz yapılabilir; md. 9 bu akitleri her türlü resim ve harçtan muaf tutar.

Belirli bir sefer için yapılan akit, seferin sonunda geminin vardığı limanda yükün boşaltılmasıyla sona erer. Süre bittiğinde gemi seyirdeyse akit, geminin ilk limana varmasına ve güvenlik altına alınmasına kadar devam eder. Md. 8 uyarınca sefer veya süre bitiminde gemiadamı işverenin muvafakatiyle çalışmaya devam ederse akit aynı süre veya sefer için uzatılmış sayılır. Süresi belirli olmayan akitlerde deneme süresi md. 10’a göre en çok bir aydır.

Uygulamada sık görülen sorun, akdin yalnızca gemide imzalatılıp gemiadamına nüsha verilmemesidir. Nüshanın talep edilip saklanması, sonradan ücretin, sefer türünün ve tarafların kimliğinin ispatında belirleyici olur.

Çalışma Süresi, Fazla Çalışma ve Tatil Ücretleri Nasıl Düzenlenir?

854 s. K. md. 26’ya göre genel iş süresi günde sekiz, haftada kırk sekiz saattir ve iş süresi gemiadamının işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir. Bu süreyi aşan çalışmalar md. 28 uyarınca fazla saatlerle çalışma sayılır ve her saati normal saat ücretinin en az yüzde yirmi beş fazlasıyla ödenir.

Kanun bazı zorunlu işleri fazla çalışma saymaz: geminin, gemideki kişilerin veya yükün selameti için kaptanın zorunlu gördüğü işler, gümrük ve karantina formaliteleri ile yangın, gemiyi terk ve adam kurtarma talimleri. Fazla saatlerle çalışmaları belgelemek için işverenin noterden tasdikli ayrı bir defter tutması zorunludur. Md. 27 ise birden fazla kaptanın bulunduğu gemilerde birinci kaptan ve başmakinist gibi bazı görevlileri iş süresi hükümlerinin dışında tutar.

Şehir hattı ve liman hizmeti gemilerinde hafta tatili

İzmir Körfezi’nde yolcu taşıyan şehir hattı gemileri ve liman hizmeti gemileri için md. 41 özel bir kural koyar: bu gemilerde gemiadamının haftada altı günden fazla çalıştırılması yasaktır; hafta tatili günü çalıştırılanlara haftanın başka bir gününde nöbetleşe izin verilir. Md. 42 uyarınca kısa, yakın ve uzak sefer yapan gemilerde seferde geçen hafta tatili günleri için ayrıca bir gündelik tutarında hafta tatili ücreti ödenir. Ulusal bayram ve genel tatil günleri için md. 43 bir günlük ücret tutarında ayrı tatil ücreti öngörür.

Gemiadamı Yıllık İzni Nasıl Kullanır?

854 s. K. md. 40 uyarınca aynı işverenin emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde en az altı ay çalışan gemiadamı yıllık ücretli izne hak kazanır. İzin süresi altı aydan bir yıla kadar hizmeti olanlar için on beş günden, bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için yılda bir aydan az olamaz.

Bu süreler İş Kanunu’ndaki on dört günlük başlangıç izninden belirgin biçimde uzundur ve hak kazanma için bir yıl değil altı ay yeterlidir. Gemiadamı yıllık iznini yabancı bir ülke limanında veya akdin yapıldığı yerden başka bir yerde kullanmaya zorlanamaz; isterse yedi güne kadar ücret ödenmeyen yol izni de talep edebilir. İzin hakkından feragat edilemez. Kullanılmayan izin ücretinin genel esasları için kullanılmayan yıllık izin ücreti yazısına bakılabilir; ancak süre hesabında Deniz İş Kanunu’nun kendi kuralları esas alınmalıdır.

Fesih, İhbar Önelleri ve Kıdem Tazminatı Nasıl İşler?

854 s. K. md. 14 işveren ve gemiadamı için ayrı fesih." aria-label="haklı fesih — tanım">haklı fesih sebepleri sayar; örneğin ücretin ödenmemesi gemiadamına, gemiye dönmeme veya denizcilik kurallarına aykırı davranış işverene fesih hakkı verir. Md. 15’e göre bu hak, öğrenmeden itibaren altı iş günü ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır.

Bildirim şartına uymayan taraf öneller tutarında tazminat öder. Gemiadamının sendikaya üye olması veya şikâyete başvurması gibi sebeplerle işten çıkarılmasında ve genel olarak fesih hakkının kötüye kullanıldığı durumlarda tazminat, önel ücretlerinin üç katıdır. Md. 17’ye göre gemi seyirdeyken yapılan fesih, geminin kararlaştırılmış limanda emniyet altına alınmasına kadar uzamış sayılır; md. 18 işveren feshinin sebepleriyle birlikte yazılı bildirilmesini şart koşar.

Kıdem tazminatında farklı gemilerdeki sürelerin birleşmesi

Md. 20 uyarınca işveren feshi (md. 14/I dışındaki sebeplerle), gemiadamının md. 14/II-III’e dayalı feshi, askerlik, emeklilik veya ölüm hâllerinde her tam yıl için otuz günlük ücret tutarında kıdem tazminatı ödenir. Kıdem, akdin devam etmiş veya fasılalarla yeniden yapılmış olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik gemilerinde geçen süreler toplanarak hesaplanır. Sefer veya yüzde usulü gibi sabit olmayan ücretlerde son bir yılın ortalaması esas alınır. Genel hesap mantığı için kıdem ve ihbar hesaplama aracı fikir verebilir; tavan ve gemiadamına özgü kalemler ayrıca kontrol edilmelidir.

Yurt Dışında İşten Çıkarılan Gemiadamı Nasıl Geri Döner?

854 s. K. md. 21 uyarınca hizmet akdinin yurt dışında feshi hâlinde işveren, akitte başka hüküm yoksa gemiadamını geminin bağlama limanına iade etmek ve yol, iaşe gibi zaruri masrafları karşılamakla yükümlüdür. İşveren bu yükümlülüğe uymazsa md. 24’e göre gemiadamı yaptığı masraflar ile ayrıca on beş günlük ücreti tutarında tazminat isteyebilir.

İki istisna önemlidir. Fesih gemiadamının kusurlu davranışına dayanıyorsa işveren yaptığı iade masraflarını yurtta gemiadamından isteyebilir. Ayrıca md. 25 uyarınca gemiadamı akdin sona ermesinden itibaren bir hafta içinde iadesini istemezse veya yurt dışında başka bir işverenle akit yaparsa iade yükümlülüğü kalkar. Bu nedenle iade talebinin yazılı ve tarihli yapılması, sonradan tazminat isteminin ispatı için gereklidir.

İzmir’de Gemiadamı Davası Hangi Mahkemede ve Hangi Ön Şartla Açılır?

Gemiadamı ile işveren arasındaki uyuşmazlıklar 7036 s. İş Mahkemeleri K. md. 5/1-a uyarınca iş mahkemesinin görevindedir. 854 s. K. md. 46 ise hizmet akdinde ayrı hüküm yoksa davanın geminin bağlama limanında iş davalarına bakmaya yetkili mahkemede görüleceğini düzenler; 7036 s. K. md. 6/4 diğer kanunlardaki yetki hükümlerini saklı tutar.

Bağlama limanı İzmir olan bir gemide çalışan gemiadamı için bu, İzmir Adliyesi’ne bağlı ve Bayraklı’daki Gültekinler Plaza ek hizmet binasında bulunan iş mahkemeleri anlamına gelir. 7036 s. K. md. 6/1’deki genel kural, yani davalının yerleşim yeri mahkemesi de ayrıca gündeme gelebilir. Hizmet akdine konulan bir yetki şartının, 7036 s. K. md. 6/5’teki aykırı yetki sözleşmelerinin geçersizliği kuralı karşısında geçerli olup olmadığı somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir. İl genelindeki mahkeme yapısı için İzmir iş mahkemelerinin görev ve yetkisi yazısına bakılabilir.

Arabuluculuk şartı gemiadamına da uygulanır

7036 s. K. md. 3/20, Deniz İş Kanunu’nda düzenlenen gemiadamını arabuluculuk bakımından işçi sayar. Bu nedenle ücret, fazla çalışma, kıdem ve ihbar gibi alacaklar için dava açmadan önce arabuluculuk bürosuna başvurmak dava şartıdır; İzmir Adliyesi yargı çevresinde büro Gültekinler Plaza ek hizmet binasındadır. Gemide meydana gelen bir kazadan doğan tazminat talebi ise md. 3/3 uyarınca bu şartın dışındadır. Başvuru usulü için İzmir’de iş davalarında arabuluculuk yazısına, kaza hâlinde izlenecek yol için İzmir’de iş kazası sonrası hukuki süreç yazısına bakılabilir.

Gemiadamı Dava Öncesinde Hangi Belgeleri Toplamalı?

Gemiadamının alacak dosyasında en güçlü deliller, kanunun işverene tutturduğu kayıtlardır. 854 s. K. md. 31 uyarınca her gemide noterce tasdikli bir ücret ödeme defteri tutulur, ödemeler bu deftere imza veya makbuzla kaydedilir ve belgeye dayanmayan ödeme iddiaları muteber sayılmaz; gemiadamı kayıtların tasdikli örneğini isteyebilir.

• Hizmet akdinin gemiadamına verilen nüshası ve varsa uzatma yazışmaları.
• Ücret ödeme defterinin tasdikli örneği ve banka hesap dökümleri.
• Fazla saatlerle çalışma defteri kayıtları ve vardiya çizelgesi (md. 26/3 uyarınca gemide asılması zorunludur).
• Gemi jurnalına düşülen kayıtlar ve sefer tarihleri.
• İşten ayrılırken verilen çalışma belgesi (md. 12) ve fesih bildirimi.
• SGK hizmet dökümü ve yurt dışı iade talebine ilişkin yazışmalar.

Çalışma belgesi verilmezse veya belgeye gerçeğe aykırı bilgi yazılırsa md. 12 uyarınca bağlama limanındaki liman idaresince (kanundaki ifadesiyle liman reisliği) bir hafta içinde inceleme yapılarak belge düzenlenir; zarar gören gemiadamı eski işverenden tazminat da isteyebilir. Ücret zamanında ödenmezse fesih sonrası işsizlik ödeneği şartları için işsizlik maaşı şartları yazısı, işten çıkış kodu için SGK işten çıkış kodları yazısı faydalı olabilir. Konuya ilişkin diğer içerikler Av. Mehmet İlker Dinç sayfasında yer alır. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

İzmir’de çalışan gemiadamları ve aileleri en çok hangi kanunun uygulanacağını, izin ve kıdem hesabının İş Kanunu’ndan nasıl ayrıldığını ve davanın nerede açılacağını soruyor. Aşağıdaki yanıtlar genel çerçeveyi verir; geminin tonajı, bayrağı, sefer türü ve hizmet akdinin içeriği her dosyada ayrıca incelenmelidir.

Körfezde yolcu gemisinde çalışıyorum, Deniz İş Kanunu bana uygulanır mı?

Gemi Türk bayraklıysa ve 100 grostonilato veya üzerindeyse ya da işverenin gemileri toplamda bu tonajı veya beş gemiadamı sayısını buluyorsa 854 s. K. md. 1 uyarınca uygulanır. Şehir hattı gemilerinde md. 41 gereği haftada altı günden fazla çalıştırma yasaktır.

Limanda yükleme yapan işçi gemiadamı sayılır mı?

Hayır. 4857 s. İş K. md. 4 son fıkrası, kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işlerini İş Kanunu’na tabi kılar. Bu işçilerin hakları Deniz İş Kanunu’na göre değil İş Kanunu’na göre belirlenir.

Gemiadamı kaç gün yıllık izin hakkına sahiptir?

854 s. K. md. 40’a göre bir takvim yılında en az altı ay çalışan gemiadamı izne hak kazanır. Altı aydan bir yıla kadar hizmeti olanlara on beş günden, bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlara yılda bir aydan az izin verilemez.

Gemiadamı kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?

854 s. K. md. 20 uyarınca her tam yıl için otuz günlük ücret ödenir ve aynı işverenin farklı gemilerinde geçen süreler birleştirilir. Ücret sabit değilse son bir yılda ödenen ücretin çalışılan günlere bölünmesiyle bulunan ortalama esas alınır.

Gemiadamı alacağı için önce arabulucuya gitmek gerekir mi?

Evet. 7036 s. K. md. 3/20 gemiadamını arabuluculuk bakımından işçi sayar; bu nedenle ücret, kıdem ve fazla çalışma gibi alacaklarda arabuluculuk dava şartıdır. İş kazası veya meslek hastalığından doğan tazminat davaları ise md. 3/3 uyarınca bu şartın dışındadır.

Bağlama limanı İzmir olan gemi için dava nerede açılır?

854 s. K. md. 46 uyarınca hizmet akdinde ayrı hüküm yoksa dava, geminin bağlama limanında iş davalarına bakmaya yetkili mahkemede görülür. Bağlama limanı İzmir ise İzmir iş mahkemeleri yetkilidir; davalının yerleşim yeri mahkemesi de genel kurala göre seçenekler arasındadır.

Kaynaklar

• 854 sayılı Deniz İş Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 4857 sayılı İş Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• İzmir Adliyesi Ek Hizmet Binası iletişim bilgileri (izmir.adalet.gov.tr)

İlgili yazılar

• İzmir Organize Sanayi Bölgelerinde İşçi Alacakları
• Aliağa'da Sanayi Tesislerinde İş Kazası Sorumluluğu
• İzmir'de Turizm Sezonu ve Mevsimlik İşçi Hakları
• İzmir'de Mobbing İddiası ve İspat Süreci

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 10.10.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.