Tasarım Tescili ve Tasarıma Tecavüz Halinde Haklar

Tasarım tescili, bir ürünün veya ambalajın görünümünü rakiplerin kopyalamasına karşı en doğrudan koruyan sınai mülkiyet hakkıdır. Bir mobilya modelinin hatları, bir şişenin formu, bir ayakkabının dikiş deseni ya da bir uygulamanın simgesi, tescil edildiğinde sahibine başkalarının aynı veya benzer görünümdeki ürünleri üretmesini ve satmasını engelleme imkânı verir. Tescil edilmeyen tasarımlar da sınırlı biçimde korunur; ancak iki koruma arasındaki fark, uyuşmazlık çıktığında belirleyici hâle gelir.

Aşağıda 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) çerçevesinde tasarımın hangi şartlarla korunduğunu, başvurudan yenilemeye kadar sürelerin nasıl işlediğini, tescilsiz tasarımın sınırlarını ve tasarım hakkına tecavüz hâlinde başvurulabilecek hukuki yolları açıklıyoruz.

Tasarım Tescili Neyi Korur?

Tasarım tescili ürünün işlevini değil, görünümünü korur. 6769 s. SMK md. 55 tasarımı ürünün veya süslemesinin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme ya da yüzey dokusundan kaynaklanan görünümü olarak tanımlar. Ambalajlar, grafik semboller ve tipografik karakterler ürün kavramına dâhildir; bilgisayar programları ise hariçtir.

Bu ayrım pratikte sık karıştırılır. Bir mutfak aletinin nasıl çalıştığına ilişkin teknik çözüm patent veya faydalı modelin konusudur; aynı aletin dış kabuğunun özgün formu ise tasarımın konusudur. Marka ise ürünün kaynağını gösteren işareti korur. Aynı ürün için bu hakların birlikte kullanılması mümkündür ve güçlü bir koruma çoğu zaman birden fazla hakkın bir arada kurgulanmasıyla sağlanır. Örneğin özgün bir şişe formu hem tasarım olarak tescil edilebilir hem de ayırt edici niteliği varsa üç boyutlu marka başvurusuna konu olabilir; iki koruma farklı sürelere ve şartlara tabi olduğundan birbirini tamamlar.

Tescilsiz tasarım ne kadar korunur?

SMK md. 55/4 uyarınca ilk kez Türkiye’de kamuya sunulan tasarım, tescil edilmese de tescilsiz tasarım olarak korunur. Ancak bu koruma iki yönden sınırlıdır. Süre, kamuya ilk sunulmadan itibaren yalnızca 3 yıldır (md. 69/2). Kapsam ise dardır: Tescilsiz tasarım sahibi, üçüncü kişilerin fiillerini ancak tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanması hâlinde engelleyebilir (md. 59/2). Rakip, bağımsız olarak benzer bir tasarım geliştirdiğini ve sizinkini makul yollarla bilemeyeceğini gösterirse kopyalama kabul edilmez. Tescilli tasarımda ise kopyalama şartı aranmaz.

Koruma Şartları Nelerdir?

İki temel şart vardır: yenilik ve ayırt edici nitelik. SMK md. 56 uyarınca bir tasarımın aynısı başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa yeni sayılır; yalnızca küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar ise hukuken aynı kabul edilir ve yenilik şartını karşılamaz.

Yenilik ve ayırt edici nitelik nasıl değerlendirilir?

Ayırt edici nitelik, tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin, önceden kamuya sunulmuş tasarımların yarattığı izlenimden farklı olmasıdır (md. 56/5). Bilgilenmiş kullanıcı, sıradan bir tüketiciden daha dikkatli, ilgili sektördeki ürünleri tanıyan ancak uzman tasarımcı olmayan kişidir. Değerlendirmede tasarımcının seçenek özgürlüğü de dikkate alınır (md. 56/6): Tasarım seçeneklerinin teknik zorunluluklarla daraldığı alanlarda, örneğin bir priz veya vida başında, küçük farklılıklar bile ayırt edicilik için yeterli olabilir. Seçenek özgürlüğünün geniş olduğu mobilya veya süs eşyası alanında ise daha belirgin farklılık aranır.

Koruma dışında kalan görünümler

Md. 58/4 bazı görünümleri korumadan çıkarır: kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımlar, ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri ve bir ürünün başka bir ürüne mekanik olarak bağlanması için belirli biçim ve boyutta üretilmesi zorunlu olan kısımlar. Birleşik ürünlerin parçaları ise ancak normal kullanımda görünür durumdaysa ve görünen özellikleri şartları taşıyorsa korunur (md. 56/2).

Başvuruda Süreler Nasıl İşler?

Başvuru Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından alınır ve incelenir. Kurum, başvuruyu şekli şartlar ile tasarım tanımına, kamu düzenine uygunluk ve yenilik yönlerinden inceler (SMK md. 64/6). Reddedilmeyen başvuru tescil edilir ve Bültende yayımlanır (md. 65); başvuru sahibi 30 aya kadar yayım ertelemesi de isteyebilir (md. 66).

Burada gözden kaçan bir nokta vardır: Kurum başvuruyu ayırt edici nitelik yönünden resen incelemez. Bu nedenle tescil belgesinin alınması, tasarımın her koşulda geçerli olduğu anlamına gelmez; üçüncü kişiler yayımdan itibaren 3 ay içinde itiraz edebilir, bu süre geçse bile koruma süresince hükümsüzlük davası açabilir. Aynı mantıkla, sizin tescilinizle çakışan bir başvuruyu fark ettiğinizde 3 aylık itiraz süresini kaçırmamak, sonradan açılacak bir davaya göre daha hızlı ve genellikle daha az maliyetli bir yoldur. Marka başvurularındaki benzer itiraz mekanizması için marka başvurusuna itiraz süreci yazımıza bakabilirsiniz.

Tasarım Hakkı Kime Aittir?

Tasarım hakkı tasarımcıya veya haleflerine aittir ve devredilebilir (SMK md. 70). Çalışanların işletmedeki faaliyetleri gereği veya büyük ölçüde işletmenin deneyimine dayanarak yaptıkları tasarımların hak sahibi, aksi kararlaştırılmadıkça işverendir (md. 73/1). Hizmet ilişkisi dışındaki işlerde ise tarafların aralarında yaptığı sözleşme belirleyici olur.

Bu kural, ajans veya serbest tasarımcıyla çalışan işletmeler için önemlidir. Md. 73/4 uyarınca hizmet ilişkisi dışındaki iş görme sözleşmelerinde hak sahipliği tarafların sözleşmesine göre belirlenir. Sözleşmede hakların devri açıkça düzenlenmemişse, bedelini ödediğiniz bir tasarım üzerinde tescil başvurusu yapma hakkının kime ait olduğu tartışmalı hâle gelebilir. Başvurunun gerçek hak sahibi olmayan biri tarafından yapılması hâlinde, gerçek hak sahibi md. 71 uyarınca hak talebinde bulunabilir. Tasarımın aynı zamanda eser niteliği taşıması hâlinde FSEK koruması da devam eder (md. 58/3). Yapay zekâ araçlarıyla oluşturulan tasarımlarda hak sahipliği sorunları için yapay zekâ ile üretilen içeriklerde eser sahipliği yazımıza göz atabilirsiniz.

Hangi Fiiller Tasarım Hakkına Tecavüz Sayılır?

SMK md. 81 uyarınca, izin olmaksızın korunan tasarımın uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek, piyasaya sunmak, satmak, satış için öneride bulunmak, ticari amaçla kullanmak veya bulundurmak ve ithal etmek tecavüzdür. Lisans kapsamının aşılması ve hakkın gasbı da tecavüz sayılır.

Tasarım hakkına tecavüzde sık görülen savunmalar

Tecavüz iddiasıyla karşılaşan taraf genellikle şu savunmalara başvurur: tasarımın yeni veya ayırt edici olmadığı (karşı dava olarak hükümsüzlük), kendi ürününün farklı bir genel izlenim bıraktığı, önceki kullanımdan doğan hak (md. 60), özel ve ticari olmayan kullanım veya eğitim amaçlı çoğaltma (md. 59/3) ya da ürünün hak sahibi tarafından piyasaya sürülmüş olması nedeniyle hakkın tükenmesi (md. 152). Yedek parça sektöründe ise birleşik ürüne orijinal görünümünü kazandırmak için kullanılan parçaların, tasarımın piyasaya ilk sürülmesinden 3 yıl sonra kullanılması ihlal sayılmaz (md. 59/4). Md. 81/3 ise ürün üzerinde tescil kaydının bulunmamasının tecavüzü ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir. Savunmaların önemli bir kısmı teknik değerlendirme gerektirdiğinden, bu tür davalarda genel izlenim karşılaştırması çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle yapılır.

Tecavüz Hâlinde Hangi Talepler İleri Sürülebilir?

SMK md. 149 hak sahibine; tecavüzün tespitini, önlenmesini ve durdurulmasını, maddi ve manevi zararın tazminini, ürünlere ve üretim araçlarına el konulmasını, bunların imhasını ve kesinleşen kararın ilanını isteme imkânı verir. Dava fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde açılır (md. 156).

Yoksun kalınan kazanç nasıl hesaplanır?

Md. 151/2, yoksun kalınan kazancın hak sahibinin seçimine göre üç yöntemden biriyle hesaplanmasını öngörür: tecavüz edenin rekabeti olmasaydı hak sahibinin elde edeceği muhtemel gelir, tecavüz edenin elde ettiği net kazanç veya hukuka uygun bir lisans olsaydı ödenecek lisans bedeli. İlk iki yöntemden biri seçildiğinde, ürüne talebin oluşmasında tasarımın belirleyici olduğu kanaatine varılırsa mahkeme hakkaniyete uygun bir pay ekler (md. 151/4). Yöntem seçimi, hangi belgelerin elde edilebileceğine bağlıdır; bu nedenle md. 150/3 uyarınca tecavüz edenin satış belgelerinin mahkemeye sunulmasının istenmesi stratejik bir adımdır. Talepler TBK’nın zamanaşımı hükümlerine tabidir (md. 157); sürelerin kontrolü için zamanaşımı süresi hesaplama aracından yararlanılabilir.

Tasarım İhlalinde Ceza Davası Açılabilir mi?

SMK’da tasarım hakkına tecavüz için özel bir ceza hükmü yoktur. Kanunun 30. maddesindeki hapis ve adli para cezası yalnızca marka hakkına tecavüzü düzenler ve tescilli marka şartına bağlıdır. Bu nedenle tasarım ihlalinde koruma, ağırlıklı olarak hukuk davası ve ihtiyati tedbir yoluyla sağlanır.

Bununla birlikte, aynı ürün üzerinde birden fazla hak ihlal edilmişse ceza yolu açılabilir. Taklit ürün aynı zamanda tescilli bir markayı taşıyorsa SMK md. 30; tasarım eser niteliği de taşıyorsa FSEK md. 71 gündeme gelir. Ticari itibarın sömürülmesi ve iltibas ise TTK’daki haksız rekabet hükümleriyle ayrıca değerlendirilebilir. Bu seçeneklerin birlikte değerlendirilmesi için marka hakkına tecavüz ve taklit ürün ile haksız rekabet ve ticari itibar yazılarımıza bakabilirsiniz. Ürün görsellerinin internette izinsiz kullanımında ise uyar-kaldır başvurusu ek bir yol sunar.

Dava Öncesinde Hangi Hazırlıklar Yapılmalı?

Tasarım uyuşmazlıklarında dosyanın gücü, tarihlerin ve görünüm karşılaştırmasının iyi belgelenmesine bağlıdır. SMK md. 159 ihtiyati tedbir için tecavüzün gerçekleştiğini veya bunun için ciddi ve etkin hazırlık yapıldığını ispat etme şartı arar; bu da delil hazırlığının dava açılmadan önce eksiksiz tamamlanmasını gerektirir.

1. Tescil belgesi, Bülten kaydı ve varsa yenileme kayıtlarını; tescilsiz tasarımda ise Türkiye’de kamuya ilk sunma tarihini gösteren katalog, fuar veya satış belgelerini toplayın.
2. Taklit ürünü fatura karşılığı satın alın, ambalajıyla birlikte saklayın ve satış sayfalarının tarihli tespitini yaptırın.
3. İki ürünü aynı açılardan fotoğraflayarak genel izlenim karşılaştırması hazırlayın; farklılıkların küçük ayrıntılarda kalıp kalmadığını not edin.
4. Tasarımcı veya ajansla yapılan sözleşmeleri ve hak devri belgelerini gözden geçirin.
5. Satış hacmini gösterebilecek kaynakları (pazar yeri satıcı bilgileri, gümrük kayıtları) belirleyin; e-ticaret satıcılarının tespiti için ETBİS kayıtları yardımcı olabilir.

Delillerin kaybolma tehlikesi varsa HMK md. 400 uyarınca delil tespiti, mal varlığının korunması gerekiyorsa ihtiyati tedbir yolları birlikte değerlendirilmelidir; iki tedbir arasındaki fark için ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbir farkı yazımıza göz atabilirsiniz. Tasarım, marka ve patent haklarına ilişkin genel çerçeve fikri mülkiyet ve marka hukuku sayfamızda yer almaktadır. Somut durumun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ürün geliştiren işletmeler ve tasarımcılar en çok tescil sürecinin süresini, fuarda sergilenen ürünün hâlâ tescil ettirilip ettirilemeyeceğini, tescil ibaresi olmayan ürünlerde dava hakkını ve koruma süresinin uzatılıp uzatılamayacağını merak eder. Aşağıdaki kısa yanıtlar 6769 sayılı SMK hükümleri esas alınarak, uygulamaya dönük biçimde hazırlanmıştır.

Tasarım tescili ne kadar sürede tamamlanır?

Kanun kesin bir işlem süresi öngörmez. Kurum şekli ve sınırlı esasa ilişkin incelemeyi yaptıktan sonra reddedilmeyen başvuruyu tescil ederek Bültende yayımlar. Yayımdan itibaren 3 ay içinde üçüncü kişiler itiraz edebileceğinden, bu sürenin geçmesi tescilin istikrarı bakımından önemli bir eşiktir.

Ürünümü fuarda sergiledim, hâlâ tescil ettirebilir miyim?

Evet, şartları varsa. SMK md. 57/2 uyarınca tasarımcı veya halefinin başvuru tarihinden önceki 12 ay içinde yaptığı açıklamalar yeniliği ve ayırt edici niteliği ortadan kaldırmaz. Bu süre geçtikten sonra yapılan başvuruda ise kendi önceki açıklamanız yeniliğe engel olabilir.

Tescilli tasarımım taklit edildi, ürün üzerinde tescil ibaresi yoktu; dava açabilir miyim?

Evet. SMK md. 81/3 uyarınca tescil kaydının ürün, ambalaj veya fatura üzerinde bulunmaması, fiilleri tecavüz olmaktan çıkarmaz. Ancak tazminat talebinde kusurun değerlendirilmesinde karşı tarafın tescilden haberdar olup olmadığı önem taşıyabilir.

Tasarım koruması 25 yıldan sonra uzatılabilir mi?

Hayır. Tescilli tasarımlar başvuru tarihinden itibaren 5 yıl korunur ve beşer yıllık dönemlerle toplam 25 yıla kadar yenilenebilir. Bu sürenin sonunda tasarım herkesin kullanımına açılır; ancak aynı görünüm şartları taşıyorsa marka veya FSEK koruması ayrıca devam edebilir.

Başkasının tescilli tasarımına benzer ürün ürettiğim için dava açıldı, ne yapabilirim?

Ürününüzün bilgilenmiş kullanıcıda farklı bir genel izlenim bıraktığını, tescilli tasarımın yeni veya ayırt edici olmadığını ya da önceki kullanım hakkınız bulunduğunu ileri sürebilirsiniz. Tasarımın hükümsüzlüğü için karşı dava açılması da mümkündür (SMK md. 77 ve 78).

Tasarım tecavüzünde zamanaşımı ne kadardır?

SMK md. 157 uyarınca TBK’nın zamanaşımı hükümleri uygulanır. Haksız fiile dayalı tazminat istemleri, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren 2 yıl ve her hâlde fiilden itibaren 10 yıl içinde ileri sürülmelidir (TBK md. 72).

Kaynaklar

• 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• TÜRKPATENT Tasarım sayfası (turkpatent.gov.tr)
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (mevzuat.gov.tr)

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 27.09.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.