Ticari Araç Denetimlerinde Sigorta Tescili ve Hizmet Akdi Karinesi

Sigorta tescili, ticari araç sahipleri için çoğu zaman beklenmedik bir yerden gündeme gelir: sıradan bir trafik denetiminden. Ticari plakalı bir araç denetlendiğinde tutanağa sürücünün kimliği ve araç bilgileri yazılır; bu bilgiler Sosyal Güvenlik Kurumuna ulaşır ve sürücü o tarihte araç sahibi adına sigortalı bildirilmemişse, araç sahibinden açıklama istenir. Aylar sonra gelen bir yazıyla, sürücünün geriye dönük tescili ve idari para cezası karşınıza çıkabilir.

Uygulamada “ticari araçta hizmet akdi karinesi” olarak anılan bu durumun kanundaki dayanağını, SGK’nın hangi kriterlere baktığını, cezaların hesabını ve itiraz yollarını 5510 sayılı Kanun üzerinden açıklıyoruz.

Ticari Araç Denetiminde Sigorta Tescili Nasıl Gündeme Gelir?

Sigorta tescili, trafik denetiminde düzenlenen tutanaktaki bilgilerin SGK ile paylaşılmasıyla gündeme gelir. 5510 s. K. md. 100, kamu idarelerini Kurumun istediği bilgi ve belgeleri protokoller çerçevesinde vermekle yükümlü kılar. SGK bu verileri, sürücünün tutanak tarihindeki sigortalılık kaydıyla elektronik ortamda karşılaştırır.

Karşılaştırmada sürücünün araç sahibi adına bildirilmediği görülürse, Kurum araç sahibinden yazılı açıklama ve belge ister. Açıklama yapılmaz veya yeterli görülmezse sürücü, tutanak tarihi itibarıyla araç sahibinin işyerinden sigortalı olarak tescil edilir ve işe giriş bildirgesi verilmediği gerekçesiyle idari para cezası tahakkuk ettirilir.

Buradaki kilit nokta, sürecin bir trafik cezasıyla başlaması ama bir sosyal güvenlik uyuşmazlığına dönüşmesidir. Trafik cezasına itiraz etmek, SGK’nın tescil işlemini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; iki süreç ayrı mercilerde, ayrı sürelerle yürür. Trafik tutanaklarına itiraz konusundaki genel bilgileri trafik tutanağına itiraz yazımızda bulabilirsiniz.

Hizmet Akdi Karinesi Kanunda Açıkça Düzenlenmiş mi?

Hayır. 5510 s. K. md. 4/1-a yalnızca “hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanları” sigortalı sayar; ticari araç sürücüsü için ayrı bir yasal karine içermez. Uygulamadaki karine, SGK’nın tutanağı hizmet ilişkisinin güçlü bir göstergesi olarak kabul etmesinden doğan fiili bir karinedir ve aksi ispatlanabilir.

Hizmet akdinin unsurları

6098 s. TBK md. 393 hizmet sözleşmesini, işçinin işverene bağımlı olarak iş görmeyi ve işverenin de zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlar. Buna göre üç unsur aranır: iş görme, ücret ve bağımlılık. Sürücünün aracı kullanması tek başına iş görme unsurunu gösterebilir; ancak ücret ve bağımlılık yoksa hizmet akdi kurulmuş sayılmaz.

Örneğin ticari taksisini bir akşam yakın arkadaşına kendi özel işi için ödünç veren araç sahibi ile, aracı her gün vardiyalı olarak başka birine çalıştıran araç sahibi aynı durumda değildir (temsilidir). İlkinde ücret ve bağımlılık yoktur; ikincisinde ise hizmet ilişkisi büyük olasılıkla vardır. SGK değerlendirmesinde de fark bu unsurlar üzerinden kurulur.

SGK Hangi Kriterlere Bakarak Karar Veriyor?

SGK, tutanak tarihindeki fiili çalışma ilişkisini birden fazla veriyle birlikte değerlendirir. 5510 s. K. md. 59/2 uyarınca Kurum alacağını doğuran olaylar yemin hariç her türlü delile dayandırılabilir. Bu nedenle araç sahibinin Kurumun verdiği süre içinde sunduğu belgeler, sonucu doğrudan etkileyen başlıca unsurdur.

Araç sahibinin ve sürücünün sigortalılık durumu

Uygulamada incelenen başlıca veriler şunlardır: araç sahibinin işveren kaydı ve işyerinin faaliyet konusu, aynı tarihte başka bildirilen sigortalı olup olmadığı, sürücünün aynı gün başka bir işverenden sigortalı bildirilip bildirilmediği, sürücünün kendi adına bağımsız çalışan (4/1-b) sigortalı olup olmadığı ve araç sahibi ile sürücü arasındaki yakınlık ilişkisi.

Aile üyeleri ve ücret almadan çalışan eş

5510 s. K. md. 6/1-a, işverenin işyerinde ücret almadan çalışan eşini kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalı saymaz. Araç sahibinin eşinin aracı kullanması bu yönüyle farklı değerlendirilir. Diğer akrabalar için ise otomatik bir istisna yoktur; ücret ve bağımlılık olmadığı ayrıca gösterilmelidir.

Araç Sahibi Hangi Ceza ve Prim Yüküyle Karşılaşır?

Bildirgenin verilmediği diğer kamu idarelerinden alınan bilgi ve belgelerden anlaşılırsa, 5510 s. K. md. 102/1-a-2 uyarınca her bir sigortalı için asgari ücretin 2 katı tutarında idari para cezası uygulanır. Tutar, fiilin işlendiği tarihte geçerli brüt asgari ücrete göre hesaplanır; bu nedenle her yıl değişir.

Gözden kaçan bir kural: kendiliğinden ve süresinde yapılan bildirimlerde uygulanan dörtte bir oranındaki hafifletme, Kurumun veya diğer kamu idarelerinin tespitine dayanan cezalarda uygulanmaz (md. 102/2). Buna karşılık itiraz etmeden önce tebliğden itibaren 15 gün içinde peşin ödeme yapılırsa cezanın dörtte üçü tahsil edilir ve bu ödeme yargı yoluna başvurma hakkını etkilemez.

Geriye dönük tescilin sınırı da önemlidir. Md. 86 uyarınca kamu idarelerinin denetim elemanlarının tespitlerinde, kayıt ve belgelere dayanmaksızın çalıştığı belirlenen sigortalıların hizmetleri tespit tarihinden geriye en fazla 1 yıllık süre için dikkate alınır. Tek bir trafik tutanağı çoğu zaman yalnızca o günün çalışmasını gösterir. Buna karşın SGK aynı sürücü için farklı tarihlerde düzenlenmiş birden fazla tutanak bulursa, çalışmanın sürekliliği yönünde daha güçlü bir kanaate varabilir; bu yüzden araç sahibinin, sürücünün aracı hangi günlerde ve hangi sebeple kullandığını tek tek açıklayabilmesi önem taşır.

Sigorta Tescili ve Cezaya Karşı İtiraz Yolları Nelerdir?

İdari para cezası, prim borcu ve tescil işlemi için ayrı başvuru yolları vardır. İdari para cezasına tebliğden itibaren 15 gün içinde Kuruma itiraz edilir; itiraz takibi durdurur. Kurum itirazı reddederse, kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulabilir (5510 s. K. md. 102).

Bu sürelerin her biri, ilgili yazının tebliğ tarihinden bağımsız olarak işler. Aynı zarf içinde gelen ceza ve prim yazıları için bile ayrı dilekçe vermek, her birinde farklı merciye hitap etmek ve dilekçelere aynı delil setini eklemek, ileride süre ve görev tartışmasını önler.

İdari para cezasına itiraz ve tescil davası ayrımı

Sık yapılan hata, yalnızca cezaya itiraz edip tescil işlemini kesinleşmeye bırakmaktır. İdare mahkemesi cezanın hukuka uygunluğunu inceler; sürücünün sigortalılığının iptali ise 7036 s. İş Mahkemeleri K. md. 5/1-b uyarınca iş mahkemesinin görevindedir. İdari para cezalarına itiraz bu hükümle iş mahkemesinin görevinden açıkça çıkarılmıştır. İdari para cezalarına karşı dava sürecinin genel mantığını idari para cezasına karşı dava yazımızda da anlattık.

7036 s. K. md. 4/1 uyarınca Kuruma başvuruda geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz. Yine de başvurunun yazılı yapılması ve evrak kayıt numarasının saklanması, sonraki dava aşamasında süre tartışmasını önler.

Araç Sahibi Hizmet Akdi Olmadığını Nasıl İspat Eder?

İspat, ücret ve bağımlılık unsurlarının bulunmadığını gösteren belgelerle yapılır. Uygulamada SGK’nın tespitine karşı çıkan araç sahibinden, 6098 s. TBK md. 393’teki hizmet ilişkisinin kurulmadığını somut ve tarihli belgelerle göstermesi beklenir. Genel ifadeler ve olaydan sonra hazırlanmış beyanlar ise çoğu zaman yeterli görülmez.

• Aracın o tarihte kiralandığını gösteren kira sözleşmesi, fatura ve ödeme kayıtları
• Sürücünün aynı tarihte başka bir işverenden sigortalı olduğunu gösteren hizmet dökümü
• Sürücünün kendi adına vergi mükellefi veya esnaf kaydı bulunduğuna ilişkin belgeler
• Aracın ödünç verildiğini ve kullanımın ticari amaçlı olmadığını gösteren tarihli yazışmalar
• Araç sahibinin o tarihte aracı bizzat kullanamayacak durumda olmadığını veya işletmenin faaliyetini göstermeyen kayıtlar
• Taksi, servis veya kurye faaliyetinde vardiya çizelgeleri ve hasılat kayıtları

Vardiya çizelgesi ve hasılat kaydı iki yönlü keskin bir delildir: sürücünün düzenli çalıştığını gösteriyorsa, tescil itirazını zayıflatır. Bu nedenle dosyaya hangi belgenin konacağına, bütün kayıtlar birlikte okunduktan sonra karar verilmelidir.

Sürücü Açısından Tescilin Sonuçları Nelerdir?

Tescil sürücünün lehinedir: tutanak tarihinden itibaren sigortalılık başlar ve 5510 s. K. md. 7/1-a uyarınca sigortalılık, çalışmaya başlanan tarihten itibaren doğar. Sürücü daha uzun bir çalışma iddia ediyorsa, md. 86 uyarınca hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde iş mahkemesinde hizmet tespit davası açabilir.

Hizmet tespit davaları kamu düzenine ilişkin kabul edildiğinden, yargı uygulamasında hâkimin taraf beyanlarıyla yetinmeyip işyeri kayıtları, komşu işyeri çalışanları ve resmî belgeler üzerinden kendiliğinden araştırma yapması beklenir. Hizmet tespit davası, 7036 s. K. md. 4/1 gereği dava öncesi Kuruma başvuru zorunluluğunun istisnasıdır; doğrudan açılabilir ve dava Kuruma re’sen ihbar edilir (md. 4/2). Tescil edilen sürücü, iş ilişkisinin varlığı kesinleşirse ücret, fazla çalışma ve kıdem gibi işçilik alacakları da ileri sürebilir; bu talepler için önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 s. K. md. 3). Ayrılış hâlinde kıdem tazminatı koşullarını kıdem tazminatının ödenmediği hâller yazımızda inceledik.

Denetim sırasında sürücü yaralanmışsa veya bir kaza olmuşsa tablo ağırlaşır. Sigortasız çalıştırılan kişinin geçirdiği kaza, işveren açısından iş kazası bildirimi ve rücu riskini de beraberinde getirir; bu konuda iş kazası sonrası atılacak adımlar yazımıza bakılabilir.

Ticari Araç Sahipleri Riski Nasıl Azaltabilir?

En etkili önlem, aracı kullanan herkesin hukuki statüsünü önceden belgelemektir. 5510 s. K. md. 8/1 uyarınca işçi, çalışmaya başlamadan önce işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirilmelidir. Aracı kullanan kişi gerçekten çalışan ise bildirimi zamanında yapmak, sonradan doğacak iki kat, hatta beş kat cezadan çok daha düşük maliyetlidir.

• Aracı düzenli kullanan her sürücü için işe giriş bildirgesini çalışma başlamadan verin.
• Aracı kiraya veriyorsanız yazılı kira sözleşmesi yapın ve ödemeleri banka üzerinden alın.
• Tek seferlik ödünç kullanımları tarihli bir yazıyla kayıt altına alın.
• SGK’dan gelen yazılara verilen sürede ve belgeli olarak cevap verin; sessiz kalmak tescili hızlandırır.
• Tebliğ tarihlerini not edin: ceza için 15 gün, prim için 1 ay, tescil için Kuruma başvuru süreçleri birbirinden bağımsızdır.

Şirket filolarında görevlendirme kaydı

Birden fazla aracı olan şirketlerde, hangi aracın hangi gün hangi çalışan tarafından kullanıldığını gösteren basit bir görevlendirme veya zimmet kaydı tutmak, SGK yazısına verilecek cevabı günler yerine saatler içinde hazırlamayı sağlar. Kaydın, bordrodaki çalışanlarla eşleşmesi ve aracın işyeri dışındaki kişilere verildiği istisnai günlerin gerekçesiyle not edilmesi önerilir. Bu kayıt, aynı zamanda trafik cezalarında sürücü bildirimi için de kullanılabilir.

Şirket araç filolarında aynı risk, İSG yükümlülükleriyle birlikte değerlendirilmelidir; bu konuyu şirketlerde İSG yükümlülüğü ve idari para cezaları başlığında ele aldık. Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarına ilişkin genel çerçeve için iş hukuku sayfamıza bakabilirsiniz; bu alandaki çalışmalar Av. Mehmet İlker Dinç tarafından yürütülmektedir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ticari araç sahiplerinin SGK yazısı aldıktan sonra en sık sorduğu konular; trafik cezasının ödenmesinin etkisi, aracı ödünç vermenin sonuçları, ceza tutarının hesabı, tescilin iptali için başvurulacak mahkeme ve geriye dönük prim süresidir. Aşağıdaki yanıtlar 5510 ve 7036 sayılı Kanunlar esas alınarak hazırlanmıştır.

Trafik cezası ödendiyse SGK tescili yine yapılır mı?

Evet. Trafik cezasının ödenmesi veya iptali, SGK’nın sigortalılık değerlendirmesini kendiliğinden etkilemez. SGK tutanaktaki sürücü ve araç bilgisini ayrı bir veri olarak kullanır; tescile ve idari para cezasına karşı 5510 ve 7036 sayılı Kanunlardaki yollar ayrıca izlenmelidir.

Aracımı bir günlüğüne arkadaşıma verdim, ceza alır mıyım?

Kullanım karşılıksız ve arkadaşınızın kendi işi içinse hizmet akdinin ücret ve bağımlılık unsurları bulunmaz. Ancak bunu SGK’ya belgeyle anlatmanız gerekir. Tarihli yazışmalar, arkadaşınızın başka bir işte sigortalı olduğunu gösteren döküm ve aracın özel amaçla kullanıldığını gösteren bilgiler itirazı güçlendirir.

SGK'nın verdiği ceza tutarı nasıl hesaplanır?

Kamu idaresi bilgisiyle tespit edilen işe giriş bildirgesi eksikliğinde ceza, her sigortalı için fiilin işlendiği tarihteki asgari ücretin 2 katıdır (md. 102/1-a-2). Aynı işyerinde 1 yıl içinde tekrarında 5 katına çıkar. İtiraz etmeden tebliğden itibaren 15 gün içinde peşin ödenirse dörtte üçü tahsil edilir.

Sürücünün tescilini iptal ettirmek için hangi mahkemeye gidilir?

Sigortalılık tescili SGK işlemi olduğundan uyuşmazlık iş mahkemesinde görülür (7036 s. K. md. 5/1-b). Dava açmadan önce Kuruma yazılı başvuru zorunludur; Kurum 60 gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır ve dava açılabilir.

Eşim ticari aracımı kullanırken denetlendi, sorun olur mu?

5510 s. K. md. 6/1-a, işverenin işyerinde ücret almadan çalışan eşini kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalı saymaz. Eşin ücret almadan aracı kullandığı belgelenirse tescil gerekmez. Eşe ücret ödeniyorsa değerlendirme değişir.

SGK geriye dönük ne kadar süre için prim isteyebilir?

Kamu idarelerinin tespitlerinde, kayıt ve belgeye dayanmaksızın çalıştığı belirlenen sigortalının hizmeti, tespit tarihinden geriye en fazla 1 yıllık süre için dikkate alınır (5510 s. K. md. 86). Sürücü daha uzun çalıştığını iddia ederse bunu hizmet tespit davasıyla ispatlamalıdır.

Kaynaklar

• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (mevzuat.gov.tr)

İlgili yazılar

• Yıllık İzin Hakkı: Süreler, Devir ve Kullandırma Zorunluluğu
• SGK'nın Karşılamadığı İlaç Bedeli için Dava Yolu
• Yurt Dışında Çalışanların Türkiye'de Emekliliği ve Borçlanma
• Ticari Sır, Rekabet Yasağı ve Çalışan Ayrılışında Veri Güvenliği
• İstifa Eden İşçi Kıdem Tazminatı Alabilir mi?
• İşsizlik Maaşı: Şartlar, Süre ve Kesilme Halleri
• SGK İşten Çıkış Kodları ve Hukuki Sonuçları

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 27.09.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.