Makale · 15.11.2026

Foça’da Sit Alanı ve Yapılaşma

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Foça'da sit alanı içindeki taş yapılar ve kıyı boyunca uzanan tarihî doku

Foça’da sit alanı, bir parselde ne yapılabileceğini çoğu zaman imar planından önce belirler. Aynı ilçede arkeolojik ve kentsel sit kararları, doğal sit ve tabiat varlıkları, özel çevre koruma bölgesi ve kıyı mevzuatı üst üste biner; her birinin yetkili kurumu ve izin usulü farklıdır. Bu yazı, Foça’da sit alanında kalan bir taşınmaz için yapı veya tadilat öncesinde hangi sorgulamaların yapılacağını, hangi kurumdan izin alınacağını ve kararlara karşı hangi yolların açık olduğunu ele alır.

Önemli Çıkarımlar

  • 2863 s. Kanun md. 9 uyarınca sit alanlarında koruma bölge kurulu kararlarına aykırı inşai ve fiziki müdahale yapılamaz; sondaj, kazı ve esaslı onarım da müdahale sayılır.
  • Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmî listesine göre Foça, İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun çevresindedir.
  • Foça özel çevre koruma bölgesinde plan ve projelerde 2863 s. Kanun md. 17/a uygulanmaz (2872 s. Çevre Kanunu md. 9/d); kültür varlıklarına müdahale için kurul izni şartı ise devam eder.
  • Ruhsata tabi olmayan tadilatta izin, kültür varlıkları yönünden KUDEB veya kurul müdürlüğünden, doğal sit yönünden çevre il müdürlüğünden alınır (2863 s. K. md. 65/4).
  • Kazıda eser çıkarsa en geç 3 gün içinde müze müdürlüğüne, muhtara veya mülki amire bildirim zorunludur (md. 4); kurul kararlarına karşı dava süresi 60 gündür (İYUK md. 7).

Foça’da Sit Alanı Yapılaşmayı Neden Belirler?

Foça’da sit alanının yapılaşmayı belirlemesi, ilçenin tarihî dokusuyla ilgilidir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Foça Özel Çevre Koruma Bölgesi tanıtım belgesi, ilçede kentsel sit alanları nedeniyle diğer turizm yerleşimlerine göre daha az yapılaşma görüldüğünü belirtir ve Kyme antik kenti, Şeytan Hamamı, sur ve Beşkapılar gibi tarihî varlıkları sayar (ÇŞB Foça ÖÇK tanıtım belgesi).

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu md. 3, siti; çeşitli medeniyetlerin ürünü olup yaşadıkları devirlerin özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleriyle korunması gerekli alanlar olarak tanımlar. Bu tanım, sit kararının tek bir yapıyı değil, bir alanı bütün olarak bağladığını gösterir. Sit alanındaki parselin maliki, tescilli bir yapıya sahip olmasa bile müdahale yasağıyla karşı karşıyadır.

Foça Adliyesi, Menemen Ağır Ceza Mahkemesi yargı çevresindeki mülhakat adliyedir; ilçedeki genel dava süreci ile özel çevre koruma bölgesinin temel kuralları Foça’da dava süreci ve Foça Adliyesi rehberinde anlatılmıştır. Bu yazı, o rehberin kısaca değindiği sit ve yapılaşma konusunu ayrıntılandırır.

Foça'da Ege kıyısına bakan antik taş kalıntılar

Foça’da Hangi Koruma Rejimleri Üst Üste Biner?

Foça’da bir parsel aynı anda dört rejimin etkisinde olabilir: kültür varlıkları ve arkeolojik ya da kentsel sit (2863 s. K.), doğal sit ve tabiat varlıkları, özel çevre koruma bölgesi (2872 sayılı Çevre Kanunu md. 9/d) ve kıyı (3621 s. K.). Foça 22.10.1990 tarihli ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla özel çevre koruma bölgesi ilan edilmiştir.

Kültür varlıkları bakımından yetkili kurul, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmî koruma kurulları listesine göre Aliağa, Bergama, Dikili, Kemalpaşa, Kınık ve Menemen ile birlikte Foça’ya da bakan İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’dur (KTB İzmir koruma bölge kurulları listesi). Doğal sit ve tabiat varlıklarına ilişkin izinler ise 2863 s. Kanun md. 65/4’ün işaret ettiği gibi çevre ve şehircilik il müdürlüğü üzerinden yürür.

Rejim Konu Yetkili merci Dayanak
Kültür varlığı, arkeolojik veya kentsel sit Tescil, müdahale izni, geçiş dönemi esasları İzmir 2 Numaralı KVK Bölge Kurulu 2863 s. K. md. 7, 9, 17
Doğal sit, tabiat varlığı Ruhsata tabi olmayan tadilat izni ve doğal sit kararları Çevre ve şehircilik il müdürlüğü / ÇŞB 2863 s. K. md. 65/4
Özel çevre koruma bölgesi Plan ve proje yetkisi; 17/a’nın uygulanmaması Cumhurbaşkanınca belirlenen bakanlık 2872 s. K. md. 9/d
Kıyı ve sahil şeridi Kıyı kenar çizgisi, 50 m kuralı Valilik, ÇŞB, belediye 3621 s. K.

Özel çevre koruma bölgesinde sit alanı

2872 s. Kanun md. 9/d’nin ikinci paragrafına göre özel çevre koruma bölgelerine ilişkin plan ve projelerde 3194 s. İmar Kanunu md. 9, Kıyı Kanunu’nun plan onama hükümleri, 2863 s. Kanun md. 8’in tabiat varlıkları ve doğal sitlerin tespit ve tescili dışındaki yetki hükümleri ve md. 17’nin (a) bendi uygulanmaz. Bu nedenle bölge içindeki bir sit alanında koruma amaçlı imar planı süreci, 2863 s. Kanun md. 17/a’daki belediye ve kurul akışıyla değil, bölge için yetkilendirilmiş bakanlığın planlamasıyla yürür. Buna karşılık md. 9’daki müdahale yasağı ve kurul izni şartı kültür varlıkları için uygulanmaya devam eder.

Parselin Sit Alanında Olup Olmadığı Nasıl Anlaşılır?

2863 s. Kanun md. 7 uyarınca tescil kararları, taşınmazın kadastral bilgileriyle birlikte tapu siciline şerh verilmek üzere tapu müdürlüğüne bildirilir. Tek yapı ölçeğindeki tescil ve korunma alanı kararları maliklere 7201 s. Kanunu’na göre tebliğ edilir; maliki tespit edilemeyen taşınmazlarda karar Resmî Gazete’de yayımlanır ve Bakanlık sitesinde bir ay duyurulur.

Pratik sorgulama sırası şöyledir: önce tapu kaydındaki şerhler kontrol edilir; ardından Foça Belediyesi’nden imar durumu alınır ve parselin sit sınırında, korunma alanında veya özel çevre koruma bölgesinde kalıp kalmadığı sorulur; son olarak kurul müdürlüğünden parsele ilişkin kurul kararları istenir. Tapuda şerh bulunmaması, alan ölçeğindeki bir sit kararının olmadığı anlamına gelmez; sit sınırları paftalarla belirlenir ve tek tek tapuya yansımamış olabilir. Şerhlerin genel anlamı için tapu kaydındaki şerhler yazısına bakılabilir.

Tescil kararına itiraz

Md. 61/2 uyarınca koruma bölge kurulu kararlarına yapılan itirazlar Bakanlıkça değerlendirilir ve gerekli görülürse Koruma Yüksek Kurulu gündemine alınır; Yüksek Kurul itirazı en geç üç ay içinde karara bağlar. Bu itiraz idari bir başvurudur. Tescil veya sit kararının iptali için idare mahkemesinde dava açma imkânı ayrıca vardır ve süre, kararın tebliğinden itibaren 60 gündür.

Foça limanı, deniz feneri ve yamaçtaki yerleşim

Arkeolojik Sit Derecesi Yapılaşmayı Nasıl Değiştirir?

Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun 05.11.1999 tarihli ve 658 sayılı ilke kararı, arkeolojik sitleri derecelere ayırır ve her derece için koruma ve kullanma koşullarını belirler (658 sayılı ilke kararı, KTB). Karar, 07.04.2016 tarihli ve 562 sayılı ilke kararıyla değiştirilmiş olup güncel hâliyle uygulanır.

İlke kararına göre I. ve II. derece arkeolojik sitler aynen korunacak sit alanlarıdır; II. derece arkeolojik sitte yeni yapılaşmaya izin verilmez. III. derece arkeolojik sit ise koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alandır ve koruma kurulu bu alanlarda sondaj kazısı yapılacak yerlere ilişkin genel sondaj kararı alabilir. Parselin hangi derecede olduğu, kurul kararından ve paftadan tespit edilir; derece kurul kararıyla değişebilir.

Derece Genel nitelik (658 sayılı ilke kararı) Yapı talebinde beklenecek durum
I. derece arkeolojik sit Aynen korunacak sit alanı Yeni yapı kural olarak mümkün değil; ifraz ve tevhit kurul iznine bağlı
II. derece arkeolojik sit Aynen korunacak, yeni yapılaşmaya izin verilmeyen alan Mevcut yapılarda yalnız kurulca izin verilen işler
III. derece arkeolojik sit Koruma ve kullanma kararlarıyla yeni düzenlemeye izin verilebilecek alan Sondaj kazısı ve kurul kararına göre yapılaşma

III. derecede sondaj kazısı neden önce gelir?

III. derece arkeolojik sitte yapı izni, çoğu zaman parselde müze müdürlüğü denetiminde yapılacak sondaj kazısının sonucuna bağlanır. Kazıda korunması gereken bir kalıntı çıkarsa proje değişebilir veya yapı izni verilmeyebilir. Bu nedenle III. derece sitte arsa alırken, satış bedelinin yapılaşma hakkına göre belirlendiği durumlarda sondaj sonucunun sözleşmede bir şart olarak düzenlenmesi alıcıyı korur.

Sit Alanında Yeni Yapı veya Tadilat İçin İzin Süreci Nasıl İşler?

2863 s. Kanun md. 17/a uyarınca bir alanın sit ilan edilmesi, o alandaki her ölçekte plan uygulamasını durdurur. Koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar kurul üç ay içinde geçiş dönemi koruma esaslarını belirler; ilgili idareler üç yıl içinde planı hazırlatıp kurula sunmak zorundadır. Özel çevre koruma bölgesinde ise bu bent uygulanmaz.

Yapı veya esaslı onarım için akış şöyledir: imar durumu ve yürürlükteki plan veya geçiş dönemi esasları tespit edilir; proje hazırlanarak kurula sunulur; kurul kararı alındıktan sonra belediyeden yapı ruhsatı istenir. Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratlarda ise md. 65/4 uyarınca kültür varlıkları yönünden koruma, uygulama ve denetim bürosu (KUDEB) bulunan yerlerde yetkili idareden, bulunmayan yerlerde koruma bölge kurulu müdürlüğünden; doğal sit yönünden çevre ve şehircilik il müdürlüğünden izin alınır. Basit onarım ve KUDEB uygulamasının ayrıntıları Konak’ta koruma kurulu izni yazısında anlatılmıştır.

Sit alanında ruhsat başvurusu öncesi dikkat edilecekler

Kurul kararı, ruhsatın yerine geçmez; ruhsat da kurul kararının yerine geçmez. Kurul kararında projeye bağlanan şartlar (kat yüksekliği, malzeme, cephe düzeni) ruhsat projesine aynen yansıtılmalıdır. Kıyıya yakın parsellerde ayrıca kıyı kenar çizgisi ve sahil şeridi kuralları uygulanır; Körfez kıyısındaki genel çerçeve İzmir Körfezi’nde Kıyı Kanunu yazısındadır.

Foça'da limana bakan yamaçtaki konutlar ve yapılaşma

İnşaat Kazısında Tarihî Eser Çıkarsa Ne Yapılır?

2863 s. Kanun md. 4 uyarınca kültür ve tabiat varlıklarını bulanlar ile arazisinde böyle bir varlık bulunduğunu bilen veya yeni haberdar olan malik ve zilyetler, bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara, diğer yerlerde mülki idare amirine bildirmek zorundadır. Bildirimi alan makam koruma tedbirlerini alır.

Bildirim, kazının durması anlamına gelir. Eseri saklamak veya kazıya devam etmek hem md. 9’daki müdahale yasağını ihlal eder hem de ayrı bir cezai sorumluluk doğurabilir. Müteahhit ile yapılan sözleşmelerde bu ihtimalde iş programının nasıl değişeceği, bekleme süresinin bedeli ve sözleşmeden dönme hakkı önceden yazılmalıdır. Foça gibi tarihî dokusu yoğun bir ilçede bu madde, teorik bir ihtimal değil gerçek bir risk olarak ele alınmalıdır.

İzinsiz Yapının Cezai ve İdari Sonuçları Nelerdir?

2863 s. Kanun md. 65/1 uyarınca tescilli sit alanında izin alınmaksızın inşai ve fiziki müdahale yapan veya yaptıran kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Md. 65/4’e göre ruhsata tabi olmayan tadilatı izinsiz yapan ise altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla karşılaşır.

Ceza soruşturması Foça Cumhuriyet Başsavcılığı’nda yürür ve bu suçlar asliye ceza mahkemesinin görev alanındadır; Foça Adliyesi’nin iletişim bilgileri Foça Adliyesi resmî sayfası üzerinden görülebilir. İdari açıdan ise belediye veya ilgili idare yapıyı mühürleyebilir, yıkım kararı verebilir ve imar mevzuatına göre para cezası uygulayabilir. Sit alanı dışındaki ruhsatsız yapıların ceza boyutu imar kirliliğine neden olma suçu yazısında, yıkım kararlarına karşı yol ise imar para cezasına itiraz yazısında anlatılmıştır.

Kurul ve İdare Kararlarına Karşı Hangi Yol İzlenir?

Koruma bölge kurulu kararları, tescil kararları, izin retleri ve yıkım işlemleri idari işlemdir ve 2577 sayılı İYUK md. 7 uyarınca tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde dava konusu edilir. Davalı, kararı veren idaredir. Kurul kararlarında Kültür ve Turizm Bakanlığı, özel çevre koruma bölgesindeki plan işlemlerinde ise ilgili bakanlık hasım gösterilir.

Foça’daki taşınmazlara ilişkin idari davalar İzmir’deki idare mahkemelerinde görülür. İzmir Bölge İdare Mahkemesi’nin iş bölümüne göre kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin başvuruları 4. İdari Dava Dairesi’nde, kıyı kenar çizgisi ve imar planlarına ilişkin olanlar 3. İdari Dava Dairesi’nde incelenir. İdari işlemlere karşı süre ve ön başvuru kuralları idari işleme karşı iptal davası süresi yazısında, yıkım kararlarında yürütmenin durdurulması ise yıkım kararına karşı yürütmenin durdurulması yazısında ele alınır.

Karar Başvuru yolu Süre Dayanak
Koruma bölge kurulu kararı Bakanlık aracılığıyla Koruma Yüksek Kurulu’na itiraz Yüksek Kurul 3 ayda karar verir 2863 s. K. md. 61/2
Tescil, sit veya izin ret kararı İptal davası Tebliğden itibaren 60 gün İYUK md. 7
Yıkım, mühür, para cezası İptal davası ve yürütmenin durdurulması Tebliğden itibaren 60 gün İYUK md. 7, 27
Kazıda eser bulunması Bildirim yükümlülüğü En geç 3 gün 2863 s. K. md. 4
Foça kıyısındaki beyaz deniz feneri ve liman yapıları

Foça’da Taşınmaz Almadan Önce Neler Kontrol Edilmeli?

Foça’da sit alanındaki bir taşınmazın değeri, üzerindeki yapılaşma hakkına bağlıdır ve bu hak çoğu zaman satış ilanında yazdığı gibi değildir. Alım veya inşaat öncesinde aşağıdaki kontrollerin yazılı belgeyle yapılması, sonradan yaşanacak hak kaybını, bedel uyuşmazlığını ve cezai riski büyük ölçüde önler.

  • Tapu kaydı ve şerhler; tescilli yapı veya korunma alanı şerhi olup olmadığı.
  • Foça Belediyesi’nden imar durumu; parselin sit sınırı, özel çevre koruma bölgesi ve kıyı kenar çizgisi karşısındaki konumu.
  • İzmir 2 Numaralı KVK Bölge Kurulu’nun parsele veya alana ilişkin kararları ve varsa arkeolojik sit derecesi.
  • Yürürlükteki koruma amaçlı imar planı veya geçiş dönemi koruma esasları.
  • Mevcut yapının ruhsatı, iskân belgesi ve kurul onaylı projesi.
  • Satış sözleşmesinde yapılaşma hakkı, sondaj kazısı sonucu ve izin alınamaması hâlindeki sonuçlar.

Temsilî örnek (temsilidir): Foça’da eski yerleşim içinde bir parsel satın alan kişi, tapuda şerh bulunmadığı için yapı ruhsatı alabileceğini düşünür. Belediyeye başvurduğunda parselin kentsel sit sınırında kaldığı ve önce kurul kararı alınması gerektiği bildirilir; kurul, proje için kat yüksekliği ve malzeme şartları koyar. Alıcı satış sözleşmesine kurul onayını şart olarak yazmışsa sözleşmeden dönme imkânını değerlendirebilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir. Diğer idari uyuşmazlıklar için idare ve vergi hukuku çalışma alanı sayfası incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Foça’da taşınmazı olanların veya almayı düşünenlerin sit alanı ve yapılaşma konusundaki soruları çoğunlukla yapı yapılıp yapılamayacağı, yetkili kurul, tadilat izni ve itiraz süreleri etrafında toplanır. Aşağıdaki kısa cevaplar 2863 sayılı Kanun, Çevre Kanunu ve 658 sayılı ilke kararının güncel metnine dayanır.

Foça'da sit alanındaki arsaya ev yapılabilir mi?

Sitin türüne ve derecesine bağlıdır. 658 sayılı ilke kararına göre I. ve II. derece arkeolojik sitlerde yeni yapılaşma kural olarak mümkün değildir; III. derecede koruma ve kullanma kararları ile sondaj kazısı sonucuna göre izin verilebilir. Kentsel sitte koruma amaçlı imar planı veya geçiş dönemi esasları belirleyicidir.

Foça hangi koruma bölge kuruluna bağlıdır?

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmî koruma kurulları listesine göre Foça, İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun çevresindedir. Aynı kurul Aliağa, Bergama, Dikili, Kemalpaşa, Kınık ve Menemen’e de bakar.

Sit alanında tadilat için kimden izin alınır?

Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratta 2863 s. Kanun md. 65/4 uyarınca kültür varlıkları yönünden KUDEB bulunan yerlerde yetkili idareden, bulunmayan yerlerde koruma bölge kurulu müdürlüğünden izin alınır. Doğal sit alanlarında izin çevre ve şehircilik il müdürlüğünden istenir.

Özel çevre koruma bölgesinde sit kararı geçerli mi?

Evet. 2872 s. Çevre Kanunu md. 9/d, özel çevre koruma bölgesinde plan ve projelerde 2863 s. Kanun md. 17/a’nın uygulanmayacağını düzenler; yani plan yetkisi değişir. Ancak sit alanındaki kültür varlıklarına müdahale için md. 9’daki kurul izni şartı uygulanmaya devam eder.

Koruma kurulu kararına itiraz süresi var mı?

Kurul kararına Bakanlık aracılığıyla Koruma Yüksek Kurulu’na itiraz edilebilir ve Yüksek Kurul en geç üç ay içinde karar verir (md. 61/2). Kararın iptali için ise tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde dava açılmalıdır; idari itiraz bu süreyi kendiliğinden korumayabilir.

Sit alanında izinsiz yapı yapmanın cezası nedir?

2863 s. Kanun md. 65/1 uyarınca tescilli sit alanında izinsiz inşai ve fiziki müdahale iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası gerektirir. Ruhsata tabi olmayan tadilatın izinsiz yapılması md. 65/4 uyarınca altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: KCD Hukuk