Makale · 15.11.2026

Dikili’de Jeotermal ve Çevre Uyuşmazlıkları

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Dikili'de jeotermal ısıtmalı seracılığı anımsatan geniş cam sera alanı

Dikili’de jeotermal uyuşmazlıkları, sıcak suyun kime ait olduğu sorusundan çok, bu suyun nasıl arandığı, hangi araziden geçirildiği ve kullanıldıktan sonra nereye bırakıldığı sorularından doğar. Sondaj kulesinin kurulduğu tarlanın sahibi, boru hattının geçtiği komşu, kaynak koruma alanına giren parsel maliki ve deşarjdan etkilenen üretici farklı haklara ve farklı başvuru yollarına sahiptir. Bu yazı 5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu ile 2872 sayılı Çevre Kanunu çerçevesinde bu yolları ayırır.

Önemli Çıkarımlar

  • Büyükşehirlerde jeotermal ruhsatlarını veren idare Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığıdır (5686 s. K. md. 3/4); İzmir’de muhatap bu başkanlıktır.
  • Arama ruhsatı en fazla 5.000 hektar ve 3 yıl (1 yıl uzatma), işletme ruhsatı 30 yıl (onar yıllık uzatma) sürelidir (md. 5, 6).
  • Arazisinde sondaj, isale hattı veya kaptaj yapılacak malik için yol, irtifak veya kamulaştırmadır; bedeli ruhsat sahibi öder ve işlem 2942 s. Kamulaştırma Kanunu’na göre yürür (md. 12).
  • Çevreye zarar veren şartı aranmaksızın sorumludur; tazminat talebi öğrenmeden itibaren 5 yılda zamanaşımına uğrar (2872 s. K. md. 28).
  • ÇED kararlarına karşı dava süresi 30 gündür (İYUK md. 20/A); ruhsat ve durdurma işlemlerine karşı genel süre 60 gündür (İYUK md. 7).

Dikili’de Jeotermal Uyuşmazlıkları Nereden Doğar?

Dikili’de jeotermal uyuşmazlıklarının güncel zemini, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın jeotermal ısıtmalı sera yatırımıdır. Bakanlığın 22.02.2024 tarihli duyurusuna göre Dikili’de 3.036.787 m² alanda jeotermal sera ihtisas organize bölgesi altyapısı kurulmakta ve proje için çevresel ve sosyal etki değerlendirmesi yapılmaktadır (Tarım ve Orman Bakanlığı duyurusu).

Bakanlık, 16.10.2024 tarihli ihale duyurusunda aynı bölge için “Dikili Termal (DT)” jeotermal sondaj kuyularının açılması ve kuyu bitirme testleri işini ilan etmiştir (Dikili Termal sondaj ihalesi duyurusu). Büyük ölçekli seracılık, ilçede jeotermal akışkanın arama, iletim ve kullanım aşamalarını yoğunlaştırır. Bu nedenle uyuşmazlıklar tek bir başlıkta toplanmaz; ruhsat, mülkiyet, imar ve çevre hukuku aynı dosyada kesişir.

Uyuşmazlığın tarafları genellikle şunlardır: ruhsat sahibi (kamu veya özel), sondaj ya da boru hattı için arazisi kullanılmak istenen malik, kaynak koruma alanı nedeniyle yapılaşma hakkı kısılan komşu, kendi kuyusunun etkilendiğini ileri süren işletme ve deşarjdan ya da gaz salımından zarar gördüğünü söyleyen üretici. Her birinin muhatabı ve süresi farklıdır.

Buhar çıkışı olan bir jeotermal enerji tesisi ve çevresindeki arazi

Jeotermal Kaynağı Kim Arar, Kim İşletir?

5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu md. 3/4 uyarınca ruhsatları veren idare, büyükşehirlerde Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı, diğer illerde il özel idaresidir. İzmir büyükşehir olduğu için Dikili’deki ruhsat işlemlerinin muhatabı İzmir Valiliği bünyesindeki bu başkanlıktır ve işlemlere karşı davalar da bu idareye yöneltilir.

Md. 5 uyarınca arama ruhsatı en fazla 5.000 hektarlık alan için verilir ve süresi üç yıldır; revize projeyle bir yıl uzatılabilir. Aynı yer için birden fazla talep varsa öncelik hakkı esastır. Md. 6’ya göre arama ruhsatı süresinin son günü akşamına kadar işletme projesiyle başvurulur; işletme ruhsatı otuz yıl sürelidir ve onar yıllık dönemlerle uzatılabilir. Ruhsatlar devredilebilir; devir, ve rehin işlemleri ancak sicile işlenince hüküm doğurur (md. 10).

Aşama Kural Dayanak
Ruhsatı veren idare (İzmir) Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı 5686 s. K. md. 3/4
Arama ruhsatı En fazla 5.000 ha, 3 yıl + 1 yıl uzatma md. 5
İşletme ruhsatı 30 yıl, onar yıllık uzatma md. 6
Ruhsat devri, haciz, rehin Sicile işlenince hüküm doğurur md. 10
Kaynak koruma alanı Etüt, MTA görüşü ve idare onayı md. 14
Arazi kullanımı İrtifak veya kamulaştırma, 2942 s. K. md. 12

Arazisi Sondaj veya Boru Hattına Konu Olan Malikin Hakları Nelerdir?

5686 s. Kanun md. 12 uyarınca arama aşamasında taşınmaz sahibiyle anlaşılamazsa ruhsat sahibi idareden irtifak talep edebilir. İşletme döneminde sondaj yerleri, isale hattı ve kaptaj için kamulaştırma veya irtifak istenebilir; talep uygun bulunursa kamu yararı kararı alınır. Bedel ve masraflar ruhsat sahibine aittir ve işlemler 2942 s. Kamulaştırma Kanunu’na göre yürütülür.

Kamu yararı kararına ve bedele itiraz

Malikin önünde iki ayrı hat vardır. Kamu yararı kararı ve kamulaştırma işleminin kendisi idari işlemdir ve İzmir’deki idare mahkemesinde iptal davasına konu olur. Bedel ise 2942 s. Kanun md. 10 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde açılan bedel tespiti ve tescil davasında belirlenir; Dikili’deki bir parsel için bu mahkeme Dikili Adliyesi’ndeki asliye hukuk mahkemesidir. İzmir’de bu konudaki genel uygulama İzmir’de kamulaştırmasız el atma davası yazısında anlatılmıştır.

İrtifak hakkı ve kamulaştırma olmadan kullanım

Boru hattının usulüne uygun bir irtifak veya kamulaştırma işlemi olmadan arazinin içinden geçirilmesi, fiilî el atma niteliği taşıyabilir. Bu durumda malik, el atmanın önlenmesi veya bedel talebiyle adli yargıya başvurabilir. Hazine ve Devlet arazisinde yapılan faaliyetler için ise md. 12/7 uyarınca kira veya alınmaz; bu hüküm özel mülkiyetteki araziler için geçerli değildir.

Isıtmalı serada sıra sıra yetiştirilen domates bitkileri

Kaynak Koruma Alanı Komşu Araziyi Nasıl Etkiler?

5686 s. Kanun md. 14 uyarınca ruhsat sahibi, işletmeye geçmeden önce kaynak koruma alanı etüdü yaptırır; rapor MTA görüşü alınarak idarece onaylanır ve imar planlarında etütteki kısıtlamalar esas alınır. Tedbirlere uyulmadığı tespit edilirse faaliyet durdurulur, verilen en fazla bir yıllık sürede tedbirler alınmazsa ruhsat iptal edilir.

Koruma alanı ve imar planı ilişkisi

Koruma alanı, komşu parselde kuyu açma, kazı veya belirli yapı türleri bakımından kısıtlama getirebilir. Bu kısıtlama imar planına yansıdığı anda malik için iki soru doğar: etüt raporunun teknik olarak doğru olup olmadığı ve plan değişikliğinin usulüne uygun ilan edilip edilmediği. Plan değişikliğine karşı itiraz ve dava yolu imar planı değişikliğine itiraz ve iptal davası yazısında ele alınmıştır. Mevcut bir kuyunun yeni sondaj nedeniyle verim kaybettiği iddiasında ise teknik incelemesi belirleyicidir.

Komşu malik açısından pratik adım, koruma alanı etüdünün onaylandığı tarihi ve kapsadığı parselleri idareden yazılı olarak öğrenmektir. Etüt onayı ile plan değişikliği farklı tarihlerde gerçekleşebilir; dava süresi bakımından hangi işlemin kendisine tebliğ edildiği ya da ilan edildiği ayrı ayrı tespit edilmelidir. Bu tarihleri gösteren yazışmalar, sonradan yapılacak bir iptal davasında sürenin hesaplanmasında belirleyici olur.

Kullanılmış Jeotermal Akışkan Çevre Bakımından Nasıl Yönetilir?

5686 s. Kanun md. 14/4 uyarınca kullanım sonrası akışkan çevre limitlerine uygunsa deşarj edilebilir; uygun değilse reenjeksiyon zorunludur. Formasyon nedeniyle reenjeksiyon yapılamıyorsa, MTA onayıyla ve önlemler alınarak deşarja izin verilebilir. Seralarda ısıtma amacıyla kullanılan akışkanın sonradan nereye gittiği, çevre uyuşmazlıklarının çıkış noktasıdır.

Kirlilik zararının tazmini

2872 sayılı Çevre Kanunu md. 28 uyarınca çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler, sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan kusur şartı aranmaksızın sorumludur. Tazminat talepleri, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren beş yıl sonra zamanaşımına uğrar. Tarla veya serasında verim kaybı yaşayan üretici, zararı ve nedensellik bağını ispat etmek zorundadır; bu nedenle numune alma, delil tespiti ve tarih kaydı erken yapılmalıdır.

İdari yaptırım ve çevre cezası

Deşarj limitlerinin aşılması veya izinsiz deşarj, Çevre Kanunu kapsamında idari para cezası ve faaliyet durdurma sonucunu doğurabilir. 5686 s. Kanun md. 11 de ruhsatsız faaliyet, projeye aykırılık ve su ölçümündeki usulsüzlük için durdurma, teminat irat kaydı ve ruhsat iptali gibi yaptırımlar öngörür. Ceza tutarları ve itiraz yolu İzmir’de çevre cezasına itiraz yazısında güncel tutarlarla anlatıldığı için burada tekrarlanmamıştır.

Buhar çıkışlarının görüldüğü doğal bir jeotermal alan

ÇED Kararına Karşı Hangi Sürede Dava Açılır?

2872 s. Kanun md. 10 uyarınca ÇED olumlu kararı alınmadıkça projeyle ilgili onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, yatırıma başlanamaz. 7554 s. Kanun (2025) ile bu fıkradan “ÇED gerekli değildir kararı” ibaresi çıkarılmış ve kuralın izin süreçlerine başvurmaya engel olmadığı eklenmiştir. ÇED kararlarına karşı dava süresi İYUK md. 20/A uyarınca 30 gündür.

ÇED davasında sürenin başlangıcı, kararın ilanı ve halkın katılımı aşamaları ile yürütmenin durdurulması talebinin önemi Bergama’da maden ve çevre davaları yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Dikili’deki jeotermal projelerde de aynı ivedi yargılama usulü uygulanır; tek fark, projenin konusu ile çevresel etkilerin (akışkan, gaz, gürültü, arazi kullanımı) farklı olmasıdır.

İşlem Dava yolu Süre Dayanak
ÇED kararı İptal davası, ivedi yargılama 30 gün İYUK md. 20/A/1-e, 2/a
Ruhsat verilmesi veya reddi İptal davası 60 gün İYUK md. 7
Faaliyet durdurma, ruhsat iptali İptal davası 60 gün İYUK md. 7; 5686 s. K. md. 11, 14
Kamu yararı kararı, kamulaştırma işlemi İptal davası 60 gün İYUK md. 7
Kamulaştırma bedeli Bedel tespiti ve tescil davası İdarenin başvurusuyla 2942 s. K. md. 10
Kirlilik zararı Tazminat davası Öğrenmeden itibaren 5 yıl 2872 s. K. md. 28

İdare Payı ve Ruhsat Yükümlülüklerinde Uyuşmazlık Çıkarsa Ne Olur?

5686 s. Kanun md. 10/e uyarınca sera ısıtması, elektrik üretimi ve konut ısıtmasında kullanılan akışkan için gayrisafi hasılatın yüzde biri idare payı olarak ödenir; tahsil edilen idare payının beşte biri ilgili belediyeye veya köye aktarılır. Md. 11/3’e göre idare payı ödenmezse iki ay süre verilir, ödenmezse faaliyet durdurulur.

Sera işletmesi bakımından idare payı

Jeotermal ısıyı ruhsat sahibinden satın alan sera işletmesi, idare payının doğrudan muhatabı değildir; ancak ruhsat sahibinin faaliyetinin durdurulması ısı tedarikini keser. Bu nedenle ısı satış sözleşmelerinde ruhsatın durdurulması veya iptali hâlinde tarafların yükümlülükleri açıkça yazılmalıdır. Durdurma kararına karşı ruhsat sahibi idari yargıya başvurur; sera işletmesinin ruhsat sahibine karşı talepleri ise sözleşmeden doğar ve adli yargıda görülür.

Isıtmalı bir serada olgunlaşan domatesler ve yoğun yeşil bitki örtüsü

Dikili’deki Jeotermal Uyuşmazlığı Hangi Mercide Görülür?

Dikili Adliyesi, Bergama Ağır Ceza Mahkemesi yargı çevresindeki mülhakat adliyedir (Dikili Adliyesi iletişim sayfası). Bergama 2025 faaliyet raporuna göre Dikili’de 1-3. asliye hukuk, 1-3. asliye ceza, sulh hukuk, sulh ceza, icra hukuk ve icra ceza mahkemeleri ile icra dairesi bulunmaktadır. İdari davalar ise İzmir’deki idare mahkemelerinde görülür.

İzmir Bölge İdare Mahkemesi’nin iş bölümüne göre çevre hukukuna ilişkin başvuruları 7. İdari Dava Dairesi’nde incelenir. Ceza boyutu olan bir çevre olayında (örneğin TCK md. 181 kapsamında çevrenin kasten kirletilmesi iddiası) soruşturma Dikili Cumhuriyet Başsavcılığı’nda başlar; ağır ceza görevine giren dosyalar Bergama’da görülür. İlçedeki diğer dava türleri için Dikili’de dava süreci ve Dikili Adliyesi rehberine bakılabilir; idari işlemlere karşı genel süre kuralları idari işleme karşı iptal davası süresi yazısında yer alır. Mahkeme listesi için Bergama 2025 faaliyet raporu incelenebilir.

Uyuşmazlık Merci
Ruhsat, ÇED, durdurma, kamu yararı kararı İzmir idare mahkemeleri; istinaf İzmir BİM
Kamulaştırma bedeli, el atma, irtifak bedeli Dikili asliye hukuk mahkemesi
Kirlilik zararı tazminatı, ısı satış sözleşmesi Dikili asliye hukuk mahkemesi (sözleşme ve yetki kurallarına göre)
Çevre suçu iddiası Dikili Cumhuriyet Başsavcılığı; görevine göre Dikili asliye ceza veya Bergama ağır ceza

Jeotermal Uyuşmazlığında Hangi Belgeler Toplanmalı?

Jeotermal dosyaları teknik belgelerle yürür ve bu belgelerin çoğu idarenin elindedir. Bilgi edinme ve dosya inceleme talebi erken yapılmalı, dava sürelerinin tebliğ veya ilan tarihinden işlemeye başladığı hesaba katılmalıdır. Aşağıdaki liste, idari ve adli yola başvurmadan önce hazırlanması gereken asgari dosyayı gösterir.

  • Tapu kaydı, parselin imar durumu ve varsa koruma alanı şerhi.
  • Ruhsat sahibinin ruhsat bilgileri, ruhsat sahası koordinatları ve kaynak koruma alanı etüdünün onay tarihi.
  • Kamu yararı kararı, irtifak veya kamulaştırma yazışmaları ve tebliğ tarihleri.
  • ÇED kararının ilan tarihi ve halkın katılımı toplantısı tutanağı.
  • Zarar iddiasında fotoğraf, numune analiz raporu, verim kayıtları ve delil tespiti dosyası.
  • Isı satış veya kullanım sözleşmesi ve ruhsat durdurulursa uygulanacak hükümler.

Temsilî örnek (temsilidir): Dikili’de zeytinlik sahibi bir malike, komşu ruhsat sahasındaki işletme için isale hattının arazisinden geçirilmesi amacıyla irtifak kurulacağı bildirilir. Malik, kamu yararı kararına karşı 60 gün içinde İzmir’de iptal davası açıp açmayacağını, bedel tespiti davasında ise Dikili asliye hukuk mahkemesinde hangi değer unsurlarını (zeytin ağaçları, ulaşım yolu, kalan kısmın değer kaybı) ileri süreceğini ayrı ayrı değerlendirmelidir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir. İdari uyuşmazlıklara ilişkin diğer yazılar için idare ve vergi hukuku çalışma alanı sayfası incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dikili’de jeotermal arama ve sera yatırımlarıyla karşılaşan malikler, üreticiler ve işletmeler en çok arazi kullanımı, ruhsat süreleri, kirlilik zararı ve dava yeri hakkında soru sorar. Aşağıdaki kısa cevaplar 5686 sayılı Kanun, Çevre Kanunu ve İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun güncel metnine dayanır.

Arazimden jeotermal boru hattı geçirilmesine itiraz edebilir miyim?

Evet. 5686 s. Kanun md. 12 uyarınca irtifak veya kamulaştırma için alınan kamu yararı kararı idari işlemdir ve tebliğden itibaren 60 gün içinde İzmir’deki idare mahkemesinde dava konusu edilebilir. Bedele ilişkin itirazlar ise Dikili asliye hukuk mahkemesindeki bedel tespiti davasında ileri sürülür.

Jeotermal arama ruhsatı kaç yıl geçerlidir?

5686 s. Kanun md. 5 uyarınca arama ruhsatının süresi üç yıldır ve revize projeyle bir yıl uzatılabilir. İşletmeye geçmek için arama süresinin son günü akşamına kadar işletme projesiyle başvurulmalıdır; işletme ruhsatı otuz yıl sürelidir ve onar yıllık dönemlerle uzatılabilir.

Jeotermal tesisin kirliliğinden zarar görürsem kime başvururum?

Kirletenin sorumluluğu 2872 s. Çevre Kanunu md. 28 uyarınca kusursuz sorumluluktur; tazminat için adli yargıda dava açılır ve talep, zararı ve sorumluyu öğrenmeden itibaren beş yılda zamanaşımına uğrar. İdari yaptırım için ayrıca Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’ne şikâyet yapılabilir.

ÇED kararına karşı dava süresi kaç gündür?

İYUK md. 20/A uyarınca ÇED sonucu alınan kararlara karşı ivedi yargılama usulü uygulanır ve dava açma süresi 30 gündür. Bu süre, idari işlemlerdeki genel 60 günlük süreden kısadır ve kaçırılması hâlinde yatırım süreci dava konusu olmadan ilerleyebilir.

Kaynak koruma alanı arazime yapı yasağı getirebilir mi?

Koruma alanı etüdündeki kısıtlamalar, 5686 s. Kanun md. 14 uyarınca imar planlarında esas alınır. Bu nedenle koruma alanında kalan parselde kuyu açma, kazı veya bazı yapılar sınırlanabilir. Kısıtlama plan değişikliğiyle yürürlüğe girdiğinde plana karşı itiraz ve dava yolu açıktır.

Dikili'de jeotermal davası hangi mahkemede görülür?

Ruhsat, ÇED, durdurma ve kamu yararı kararları gibi idari işlemler İzmir’deki idare mahkemelerinde görülür. Kamulaştırma bedeli, el atma ve tazminat gibi özel hukuk uyuşmazlıkları Dikili Adliyesi’ndeki asliye hukuk mahkemelerinde, çevre suçu iddiaları ise Dikili Cumhuriyet Başsavcılığı’nda başlar.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: KCD Hukuk