Makale · 15.11.2026

Bergama’da Kültür Varlığı ve İmar Kısıtı

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Bergama'da kültür varlığı ve imar kısıtının merkezindeki Pergamon antik kenti

Bergama’da kültür varlığı ve imar konusu, yalnızca antik kentin içindeki parselleri değil, tümülüslerin, Kale Dağı eteklerinin ve tarihi çarşının çevresindeki tarla, bağ ve evleri de ilgilendirir. Bir parselde sit kaydı varsa malikin yapı hakkı, satış imkânı, vergisi ve hatta zilyetlikle tescil talebi farklı kurallara bağlanır. Bu yazı, Bergama’da taşınmazı olan veya almayı düşünen kişiler için bu kuralları sırayla ele alır.

Tescilli yapıda onarım izni, KUDEB ve izinsiz müdahalenin cezası gibi başlıkları Konak koruma kurulu izni yazımızda ayrıntılı anlattık. Maden ve ÇED uyuşmazlıkları için Bergama maden ve çevre davaları yazımıza bakabilirsiniz. Burada Bergama’ya özgü olan yön, yani dünya mirası alanı, arkeolojik sit kısıtları ve malikin hakları üzerinde duruyoruz.

Önemli Çıkarımlar

  • Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı 2014’te UNESCO Dünya Miras Listesine alındı ve dokuz bileşenden oluşur (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü).
  • Bergama, Kültür ve Turizm Bakanlığının listesine göre İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun sorumluluk alanındadır.
  • Birinci ve ikinci derece arkeolojik sit alanlarındaki taşınmazlar zilyetlik yoluyla edinilemez (2863 s. K. md. 11).
  • Kesin yapılanma yasağı getirilen sit parselleri Hazine taşınmazlarıyla değiştirilebilir; sit şerhinden sonra satın alanların talebi değerlendirilmez (md. 15/f).
  • Kültür varlığı bulan veya arazisinde varlık olduğunu öğrenen kişi en geç üç gün içinde bildirmekle yükümlüdür (md. 4).

Bergama’da Kültür Varlığı ve İmar Kısıtı Neden Ayrı Bir Konudur?

Bergama’da kültür varlığı ve imar kısıtı, ilçenin dünya mirası statüsü nedeniyle sıradan bir sit alanından daha geniş bir çerçevede uygulanır. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne göre Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı, 2014’te Dünya Miras Komitesinin 38. dönem toplantısında listeye alınmıştır. Temel hukuki çerçeve 2863 s. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunudur.

Bakanlığın resmi tanıtımına göre alan dokuz bileşenden oluşur: Pergamon çok katmanlı kenti, Kibele Kutsal Alanı ve İlyas Tepe, Yığma Tepe, İkili, Tavşan Tepe, X Tepe, A Tepe ile Maltepe tümülüsleri. Bileşenlerin bir kısmı bugünkü kent dokusunun içinde veya hemen yanında, bir kısmı ise tarım arazilerinin arasındadır. Bu nedenle Bergama’da bir parselin sit kaydı, kentin merkezinden uzakta olsa bile çıkabilir.

Tapu kaydında sit şerhi nasıl kontrol edilir?

2863 s. Kanun md. 7 uyarınca tescil kararları tapu siciline şerh verilmek üzere tapu müdürlüğüne bildirilir. Bergama’da bir taşınmaz alınmadan önce tapu kaydındaki şerhler, belediyeden imar durumu ve gerekiyorsa koruma bölge kurulu müdürlüğünden parselin sit derecesi sorulmalıdır. Tapu işlemlerinin genel akışı için İzmir tapu müdürlükleri ve başvuru yolları yazımıza bakılabilir.

Pergamon'da Korint başlıklı sütunlar, tescilli taşınmaz kültür varlığı

Bergama Hangi Koruma Bölge Kurulunun Sorumluluğundadır?

Kültür ve Turizm Bakanlığının koruma kurulları sayfasındaki İzmir listesine göre Bergama, İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün sorumluluk alanındadır. Aynı kurul Aliağa, Dikili, Foça, Kemalpaşa, Kınık ve Menemen’e bakar; Konak ve Urla gibi ilçeler ise 1 Numaralı Kurula bağlıdır.

Bu ayrım pratikte önemlidir: Bergama’daki bir başvuru veya itiraz, İzmir merkezdeki diğer kurula değil, 2 Numaralı Kurul Müdürlüğüne yapılır. Kurul müdürlüğü başvuruyu alır ve gündemi hazırlar; kararı kurul verir. Kurul kararı alınmadan belediyeden yapı ruhsatı alınamaz; ruhsat süreçlerinin genel işleyişini İzmir yapı ruhsatı ve iskân yazımızda anlattık.

Konu Merci Dayanak
Sit ilanı, sit derecesi, tescil İzmir 2 Numaralı Koruma Bölge Kurulu 2863 s. K. md. 7, 57
Sit alanında geçiş dönemi yapılaşma koşulları Koruma bölge kurulu md. 17
Koruma amaçlı imar planı Belediye hazırlar, kurul onaylar md. 17
Yönetim planı ve eşgüdüm Bakanlık, alan başkanı, eşgüdüm ve denetleme kurulu Ek md. 2
Kurul kararına karşı dava İzmir idare mahkemesi (taşınmazın yeri) 2577 s. İYUK md. 7, 34

Dünya Mirası Alanında Yönetim Planı Malikleri Nasıl Bağlar?

2863 s. Kanun ek md. 2, yönetim alanlarında alan yönetimi kurulmasını ve Bakanlıkça yönetim planı hazırlanmasını öngörür. Plan, alan başkanının başkanlık ettiği eşgüdüm ve denetleme kurulunca altı ay içinde onaylanır. Kanun, kamu kurumlarının yanında gerçek ve tüzel kişilerin de onaylanan yönetim planına uymak zorunda olduğunu açıkça söyler.

Bergama için Bakanlık 2017-2021 ve 2023-2028 dönemleri için alan yönetim planları yayımlamıştır. Yönetim planı, imar planı gibi tek tek parsellere yapılaşma hakkı vermez; ancak ulaşım, turizm, tarım ve kazı alanlarına ilişkin kamu yatırımlarının hangi önceliklerle yapılacağını belirler. Bir malik için pratik anlamı, alanla ilgili idari kararlarda yönetim planının gerekçe olarak gösterilebilmesidir.

Danışma kurulu ve malik katılımı

Ek md. 2’ye göre plan taslağının karara bağlanması ve uygulanması konusunda öneride bulunmak üzere, alanda mülkiyet hakkı bulunanlar, meslek odaları, sivil toplum kuruluşları ve üniversite öğretim üyelerinden bir danışma kurulu oluşturulur. Bergama’da alanda taşınmazı bulunan malikler, plan değişikliği gündeme geldiğinde görüşlerini bu kanal üzerinden iletebilir. Danışma kurulunun görüşü bağlayıcı değildir; hukuki itiraz yolu ayrıca işletilmelidir.

Pergamon tiyatrosu ve arka planda Bergama ovası ile kent dokusu

Arkeolojik Sit Alanında Yapı Yapılabilir mi?

Bir alanın sit olarak ilanı, o alandaki her ölçekte plan uygulamasını durdurur; koruma bölge kurulu üç ay içinde geçiş dönemi koruma esaslarını belirler ve belediye üç yıl içinde koruma amaçlı imar planını hazırlatır (2863 s. K. md. 17). Arkeolojik sitin derecesi, yapılaşmanın tamamen yasak mı yoksa koşullu mu olduğunu belirler.

Birinci derece arkeolojik sitlerde kural olarak yeni yapılaşmaya izin verilmez; daha alt derecelerde ise kurulun belirlediği koşullarla sınırlı yapılaşma mümkün olabilir. Koşulların ayrıntısı Koruma Yüksek Kurulunun ilke kararları ve bölge kurulunun parsel bazındaki kararlarıyla belirlenir. Bu nedenle “komşu parsele izin verildi” gerekçesi tek başına yeterli değildir; her parselin derecesi ve kurul kararı ayrı ayrı incelenmelidir.

Sit alanındaki tarım ve bağ evleri

Bergama’da tümülüs ve antik yerleşim çevresindeki tarım arazilerinde en sık sorun, ruhsatsız depo, bağ evi veya ahır gibi yapılardır. 2863 s. K. md. 16 sit alanında ruhsatsız inşaatı yasaklar ve aykırı yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılacağını söyler. İzin almadan yapılan inşai ve fiziki müdahalenin cezası md. 65’te iki yıldan beş yıla kadar hapistir; ceza boyutunu imar kirliliğine neden olma suçu yazısıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

Yapı Hakkı Kısıtlanan Malikin Hangi Hakları Vardır?

Kesin inşaat yasağı getirilen parsellerde malik tamamen hakkından yoksun bırakılmaz. 2863 s. K. md. 15/f’ye göre sit alanı ilan edilen ve 1/1000 ölçekli onaylı koruma amaçlı imar planında kesin inşaat yasağı getirilen parseller, başka Hazine arsa veya arazileriyle müstakil veya hisseli olarak değiştirilebilir. Usul yönetmelikle belirlenir.

Bu yolun önemli bir sınırı vardır: sit alanı ilan edildiği tapu kütüğüne şerh edilen taşınmazları, miras ve ölüme bağlı tasarruflar dışında sonradan edinenlerin değişim talepleri değerlendirilmez. Yani Bergama’da sit şerhli bir tarlayı ucuz diye satın alıp ardından Hazine taşınmazıyla değiştirme beklentisi hukuken korunmaz. Bakanlık izniyle kazı yapılan alanlardaki parsellerde ise koruma amaçlı imar planı şartı aranmaz.

Kamulaştırma ve bedel

Tescilli taşınmazlar ve koruma alanları Bakanlık programlarına göre kamulaştırılabilir; belediyeler de kurulun belirlediği işlevde kullanmak kaydıyla kamulaştırma yapabilir (md. 15/a). Bedel takdirinde taşınmaz kültür varlığının eskilik, enderlik ve sanat değeri dikkate alınmaz (md. 15/d). Kamulaştırma yapılmadan fiilen kullanım engellenmişse kamulaştırmasız el atma tazminatı yolunun şartlarını ayrıca incelemek gerekir.

Malikin durumu Başvurulabilecek yol Dayanak
Kesin inşaat yasağı olan sit parseli Hazine taşınmazıyla değişim başvurusu 2863 s. K. md. 15/f
Sit şerhinden sonra satın alınan parsel Değişim talebi değerlendirilmez (miras hariç) md. 15/f
Tescilli yapı, onarım gücü yok Bakanlık ayni, nakdi ve teknik yardımı md. 12
Kesin yapılanma yasağı olan parsel Vergi, resim ve harç muafiyeti md. 21
Fiilen kullanımı engellenen taşınmaz Kamulaştırma veya el atma tazminatı md. 15; 2942 s. K.

Sit Parselinde Vergi Muafiyeti ve Yardımlar Nelerdir?

Tapu kütüğüne “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığıdır” kaydı konulmuş taşınmazlar ile arkeolojik veya doğal sit olması nedeniyle kesin yapılanma yasağı getirilmiş parseller her türlü vergi, resim ve harçtan muaftır (2863 s. K. md. 21). Bergama’da sit şerhli tarla sahiplerinin emlak vergisi tahakkukunu bu açıdan kontrol etmesi yerinde olur.

Muafiyetin bir istisnası İzmir gibi büyükşehirlerde önem taşır: büyükşehir belediyesi sınırları içindeki bu nitelikteki taşınmazlardan basit usulde vergilendirilenler dışında ticari faaliyette kullanılanlar için emlak vergisinin yarısı ve çevre temizlik vergisine ilişkin muafiyet uygulanmaz. Bergama İzmir Büyükşehir Belediyesi sınırları içindedir; tarihi çarşıdaki tescilli bir dükkân bu istisnaya girebilir. Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı bulunan parsellerde ise yapı yıkılıncaya kadar muafiyet uygulanmaz. Uyuşmazlık hâlinde İzmir emlak vergisi uyuşmazlıkları yazımız yol gösterir.

Md. 12 ise özel mülkiyetteki tescilli kültür varlıklarının korunması, bakım ve onarımı için Bakanlıkça ayni, nakdi ve teknik yardım yapılacağını öngörür. Ayrıca kurul kararına uygun onarım ve inşaat işleri belediye vergi, harç ve harcamalara katılma paylarından müstesnadır (md. 21).

Taşınmaz alımı öncesinde tapu ve imar durumu belgelerinin incelenmesi

Arazide Kültür Varlığı Bulunursa Ne Yapılmalı?

Kültür ve tabiat varlığını bulanlar ile arazisinde böyle bir varlık olduğunu bilen veya yeni öğrenen malik ve zilyetler, bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara, diğer yerlerde mülki idare amirine bildirmek zorundadır (2863 s. K. md. 4). Bergama’da tarla sürümü veya temel kazısında karşılaşılan buluntular bu kapsamdadır.

Özel mülkiyetteki taşınmazlarda bulunan veya ileride çıkacak korunması gerekli kültür varlıkları Devlet malı niteliğindedir (md. 5). Bildirim yükümlülüğüne mazeretsiz ve bilerek aykırı davranan kişi altı aydan üç yıla kadar hapisle; bildirilmemiş varlığı satan veya satın alan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (md. 67). İnşaat sırasında buluntu çıkması, işin durdurulmasına ve kurulun yeniden değerlendirme yapmasına yol açabilir.

Zilyetlikle Tescil ve Kadastro Davalarında Sit Kısıtı

Koruma bölge kurullarınca birinci grup olarak tescil edilen kültür varlıklarının bulunduğu taşınmazlar ile birinci ve ikinci derece arkeolojik sit alanlarındaki taşınmazlar zilyetlik yoluyla edinilemez (2863 s. K. md. 11). Bergama’nın kırsal kesiminde tapusuz arazilerde bu kural sık karşılaşılan bir engeldir.

Bergama Adliyesinde kadastro mahkemesi bulunur (Bergama Adliyesi resmi sitesi); kadastro tespitine itiraz ve zilyetliğe dayalı tescil davalarında parselin sit niteliği mahkemece araştırılır. Uzun yıllardır kullanılan bir tarla bile arkeolojik sit içindeyse zilyetlikle tescil edilemez. Bergama’daki mahkeme yapısının tamamını Bergama adliyesi ve dava süreci yazımızda anlattık; zilyetlikle edinimin genel şartlarını zilyetliğe dayalı tescil davası yazısı ele alır.

Bergama'da bulunan antik aslan heykeli, Devlet malı sayılan taşınır kültür varlığı

Kurul Kararına Karşı Bergama’dan Nasıl Dava Açılır?

Koruma bölge kurulu kararları idari işlemdir ve tebliğden itibaren 60 gün içinde iptal davasına konu edilebilir (2577 s. İYUK md. 7). Taşınmazlara ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir (md. 34). Bergama İzmir ilindedir; dava İzmir idare mahkemelerinde açılır.

İstinaf incelemesi İzmir Bölge İdare Mahkemesinde yapılır. BİM’in 22.12.2025’ten itibaren uygulanan iş bölümü kararına göre kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin uyuşmazlıklar 4. İdari Dava Dairesine verilmiştir. Kurul kararına Bakanlığa itiraz yolu da vardır (md. 61); ancak dava süresi ayrıca izlenmelidir. Dava süresinin hesabı için idari işlemde iptal davası süresi yazımıza, BİM süreci için İzmir Bölge İdare Mahkemesinde istinaf yazımıza bakabilirsiniz.

Koruma amaçlı imar planına itiraz

Koruma amaçlı imar planı bir imar planıdır; askı ilanına karşı itiraz ve iptal davası genel imar planı kurallarına göre yürür. Planın parsele getirdiği kısıt, kurul kararından ayrı bir dava konusu olabilir. Plan itirazının usulünü İzmir imar planına itiraz yazımızda anlattık.

Bergama’da Taşınmaz Almadan Önce Hangi Kontroller Yapılmalı?

Bergama’da sit ve dünya mirası kısıtı, alım kararını doğrudan etkiler; çünkü 2863 s. K. md. 15/f sit şerhinden sonra satın alanı değişim hakkından dışlar. Aşağıdaki kontroller sözleşmeden önce yapılmalı, sonuçları yazılı belgeye bağlanmalı ve gerekirse satış bedeli bu sonuçlara göre yeniden değerlendirilmelidir.

  • Tapu kaydında tescil veya sit şerhi bulunup bulunmadığı ve şerhin tarihi.
  • Parselin sit derecesi ve geçiş dönemi koşulları ya da koruma amaçlı imar planındaki kullanım kararı.
  • Parsel üzerindeki yapıların ruhsat ve kurul izni durumu; izinsiz yapı varsa yıkım ve vergi muafiyeti riski.
  • Tapusuz kısım varsa zilyetlikle tescil imkânının md. 11 nedeniyle bulunup bulunmadığı.
  • Parselin dünya mirası bileşenlerine yakınlığı ve yönetim planındaki öngörüler.
  • Satıcının, alanda daha önce yapılmış başvuru veya kurul kararı belgelerini teslim etmesi.

İdare ve vergi hukukundaki diğer yazılarımız idare ve vergi hukuku sayfamızda yer alır. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bergama’da sit alanında veya dünya mirası bileşenlerinin çevresinde taşınmazı bulunan kişilerin en sık sorduğu soruları aşağıda topladık. Yanıtlar 2863 s. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve 2577 s. İYUK hükümlerine dayanır; parselin sit derecesi ve kurul kararları sonucu doğrudan değiştirir.

Bergama'daki sit parselimi satabilir miyim?

Evet, özel mülkiyetteki sit parseli satılabilir; 2863 s. Kanun malikin mülkiyetin tabii sonucu olan yetkilerini korur (md. 11). Ancak alıcı, sit şerhinden sonra edindiği için md. 15/f uyarınca Hazine taşınmazıyla değişim talebinde bulunamaz. Bu durum fiyatı ve alıcının beklentisini doğrudan etkiler.

Sit alanındaki evime ek oda yapabilir miyim?

Ancak koruma bölge kurulunun belirlediği geçiş dönemi koşulları veya koruma amaçlı imar planı izin veriyorsa ve kurul kararı ile belediye ruhsatı alınırsa yapılabilir. İzinsiz inşai ve fiziki müdahale 2863 s. K. md. 65 uyarınca iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası gerektirir.

Tarlamda sikke buldum, ne yapmalıyım?

En geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara veya mülki amire bildirmelisiniz (2863 s. K. md. 4). Bu varlıklar Devlet malıdır (md. 5). Bildirmemek altı aydan üç yıla kadar hapis, satmak veya satın almak iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası gerektirir (md. 67).

Sit parselim için emlak vergisi ödemek zorunda mıyım?

Kesin yapılanma yasağı getirilmiş arkeolojik veya doğal sit parselleri ile tapuda kültür varlığı kaydı bulunan taşınmazlar vergi, resim ve harçtan muaftır (md. 21). Büyükşehir sınırında ticari kullanılan taşınmazlar için kısmi istisna vardır; aykırı yapı bulunan parselde ise muafiyet uygulanmaz.

Kurul kararına itiraz etmeden dava açabilir miyim?

Evet. Bakanlığa itiraz (md. 61) bir başvuru yoludur, ancak kurul kararına karşı tebliğden itibaren 60 gün içinde doğrudan iptal davası açılabilir (İYUK md. 7). Bergama’daki taşınmazlar için yetkili mahkeme İzmir’deki idare mahkemesidir (İYUK md. 34).

Dünya mirası alanı olmak yapılaşmayı tamamen yasaklar mı?

Hayır. Yapılaşma koşullarını dünya mirası statüsü değil, parselin sit derecesi, kurul kararları ve koruma amaçlı imar planı belirler. Yönetim planı ise alandaki kamu yatırımlarını ve önceliklerini düzenler ve ek md. 2 uyarınca gerçek kişileri de bağlar.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: KCD Hukuk