Makale · 15.11.2026

Franchise Sözleşmesinde Tarafların Yükümlülükleri

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Franchise sözleşmesiyle işletilen bir kafenin standart tezgâh düzeni ve ürün rafları

Franchise sözleşmesi, bir işletmenin markasını, işletme modelini ve ticari bilgi birikimini (know-how) belirli bir ücret karşılığında bağımsız bir girişimciye kullandırdığı sürekli bir ilişkidir. Türk hukukunda franchise için ayrı bir kanun yoktur; tarafların yükümlülükleri sözleşmeden, 6098 s. TBK’nın genel hükümlerinden, 6769 s. SMK’nın lisans kurallarından ve rekabet mevzuatından birlikte çıkarılır.

Bu nedenle sözleşme metni, iki taraf için de neredeyse tek güvencedir. Aşağıda franchise verenin ve franchise alanın temel borçlarını, sözleşme öncesi bilgilendirme sorununu, rekabet hukukunun koyduğu sınırları ve sözleşme sona erdiğinde yapılacakları ticaret hukuku pratiğiyle anlatıyoruz.

Önemli Çıkarımlar

  • Franchise kanunda ayrıca düzenlenmemiş karma bir sözleşmedir; marka lisansı, know-how aktarımı ve çoğu zaman mal tedariki unsurlarını birlikte içerir.
  • Marka lisansı SMK md. 148/4 uyarınca yazılı yapılmalı; sicile kaydedilmeyen lisans iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (md. 148/5).
  • Franchise veren satış fiyatını tavsiye edebilir veya azami fiyat koyabilir, ancak sabit veya asgari fiyat dayatamaz (Tebliğ No: 2002/2 md. 4/a).
  • Sözleşme süresince rekabet yasağı en çok 5 yıl, sona erdikten sonra ise şartlarıyla en çok 1 yıl muafiyetten yararlanır (Tebliğ md. 5).
  • Aldatıcı ciro tahminiyle sözleşme imzalatılan taraf, aldatmayı öğrendiği andan itibaren 1 yıl içinde bağlı olmadığını bildirebilir (TBK md. 36 ve 39).

Franchise Sözleşmesi Nedir, Hangi Hükümlere Tabidir?

Franchise sözleşmesi, franchise verenin sistemini, markasını ve know-how’ını franchise alana kullandırdığı, karşılığında giriş bedeli ve dönemsel ödeme aldığı atipik bir sözleşmedir. Kanunda özel düzenleme bulunmadığından marka lisansı için 6769 s. SMK md. 24 ve 148, borç ilişkisi için TBK genel hükümleri, rekabet sınırları için dikey anlaşmalar mevzuatı uygulanır.

Franchise alan, bağımsız bir tacirdir; kendi adına ve hesabına işletme yürütür, işçilerini kendisi çalıştırır ve vergi yükümlülüklerini kendisi üstlenir. Bayilikten farkı, ilişkinin merkezinde mal satışından çok sistemin ve know-how’ın aktarılmasının bulunmasıdır. Bu fark yükümlülüklerin içeriğini belirler: franchise veren yalnızca mal teslim etmez, işletmenin nasıl yürütüleceğini öğretmek ve sistemi ayakta tutmakla da yükümlüdür.

Franchise sözleşmesinin şekli ve lisansın sicile kaydı

Sözleşmenin tamamı için kanunda şekil şartı yoktur; ancak marka lisansı içeren hukuki işlemler SMK md. 148/4 uyarınca yazılı şekle tabidir. Lisansın Türk Patent ve Marka Kurumu siciline kaydı geçerlilik şartı değildir, fakat md. 148/5’e göre sicile kaydedilmeyen işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Marka başka birine devredilirse kayıt, franchise alanın konumunu korumada önem kazanır. Markanın tescil durumu için marka tescili ve itiraz süreci yazısına bakılabilir.

Franchise Verenin Temel Yükümlülükleri Nelerdir?

Franchise verenin asli borcu, sistemi kullanıma hazır ve işler halde sunmaktır. Bu borç; markanın kullanılmasına izin verilmesini, know-how’ın aktarılmasını, başlangıç eğitimini ve sözleşme boyunca teknik ve ticari desteği kapsar. Bölge koruması ve mal tedariki ise sözleşmede kararlaştırıldığı ölçüde borç haline gelir.

Franchise verenin borçları Franchise alanın borçları
Marka ve işaretlerin kullanımına izin vermek, markayı geçerli tutmak Giriş bedeli ve dönemsel ödemeleri (royalty, reklam katkısı) zamanında ödemek
Know-how’ı işletme el kitabı ve eğitimle aktarmak Sistem standartlarına, el kitabına ve kalite kurallarına uymak
Açılış ve sözleşme süresince teknik ve ticari destek sağlamak Satış ve finansal raporları vermek, denetime izin vermek
Kararlaştırılmışsa bölge münhasırlığına uymak Know-how’ı ve ticari sırları gizli tutmak
Kararlaştırılmışsa ürün ve malzeme tedarik etmek Marka itibarını zedeleyecek davranışlardan kaçınmak
Ortak reklam fonunu amacına uygun kullanmak Sözleşmedeki rekabet yasağına uymak

Know-how aktarımı ve işletme el kitabı

Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (No: 2002/2) md. 3/f, know-how’ı sağlayıcının tecrübe ve denemeleri sonucu elde ettiği, patentli olmayan, gizli, esaslı ve belirlenmiş bilgi paketi olarak tanımlar. “Belirlenmiş” olma şartı, bilginin yeterince ayrıntılı tanımlanmasını ifade eder. Uygulamada bunun karşılığı işletme el kitabıdır: tarifler, hizmet akışı, tedarikçi listeleri, mağaza yerleşimi ve yazılım kullanımı burada yazılı olmalıdır. El kitabı verilmemiş veya içi boş bir sistem, franchise verenin asli borcunu ifa etmediği iddiasına dayanak olabilir.

Markanın korunması ve tecavüzlere karşı mücadele

Franchise veren, lisans verdiği markanın tescilini yenilemek ve korumak zorundadır; aksi halde franchise alan sistemin en değerli unsurunu kaybeder. Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans alan, lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez (SMK md. 24/3). Bölgede taklit ürün veya benzer işaret kullanan rakiplere karşı kimin dava açacağı sözleşmede açıkça düzenlenmelidir. Tecavüz halinde başvurulacak yollar marka hakkına tecavüz ve taklit ürün yazısında açıklanmıştır.

Know-how aktarımıyla öğrenilen standart hizmet akışına göre çalışan kafe personeli

Franchise Alanın Yükümlülükleri Nelerdir?

Franchise alanın başlıca borcu, kararlaştırılan bedelleri ödemek ve işletmeyi sistemin standartlarına uygun yürütmektir. Bunun yanında raporlama, denetime izin verme, gizlilik ve rekabet etmeme yükümlülükleri gelir. Bu borçlar, zincirin tüm şubelerinde aynı müşteri deneyiminin sağlanması amacına hizmet eder ve ihlalleri çoğu zaman ." aria-label="haklı fesih — tanım">haklı fesih sebebi olarak düzenlenir.

Giriş bedeli ve royalty ödemeleri

Ödemeler genellikle üç kalemden oluşur: sisteme katılım için bir kez ödenen giriş bedeli, ciro veya sabit tutar üzerinden hesaplanan dönemsel kullanım bedeli (royalty) ve ortak reklam fonuna katkı. Ciro esaslı ödemelerde “ciro”nun KDV dahil mi hariç mi, iadeler ve paket servis komisyonları düşülerek mi hesaplanacağı sözleşmede açık yazılmalıdır; uyuşmazlıkların önemli kısmı bu tanımdan çıkar. Reklam fonunun nasıl harcandığına ilişkin raporlama hakkı da franchise alan açısından talep edilmesi gereken bir hükümdür.

Franchise alanın denetime izin verme ve satış raporu sunma borcu, royalty hesabının doğruluğunu sağlar. Ticari defterlerin delil gücü ve ibraz yükümlülüğü ticari defterlerin delil niteliği yazısında ele alınmıştır. Personelin ayrılırken sistem bilgilerini götürmesi riskine karşı ticari sır ve çalışan ayrılışı başlıklı yazıdaki önlemler franchise işletmelerinde de uygulanabilir.

Standartlara uyum ve denetim yükümlülüğü

Zincirin değeri, her şubede aynı kalitenin sunulmasına dayanır. Bu nedenle sözleşmeler genellikle franchise verene habersiz mağaza denetimi, gizli müşteri uygulaması ve kayıtları inceleme hakkı tanır. Franchise alan açısından önemli olan, denetim ölçütlerinin el kitabında yazılı ve önceden bilinir olmasıdır. Ölçütleri belirsiz bırakılmış bir denetim, sonradan “standartlara aykırılık” gerekçesiyle yapılan feshin haklılığını tartışmalı hale getirir. Denetim raporlarının franchise alana yazılı verilmesi ve düzeltme için makul süre tanınması, iki taraf için de ispat kolaylığı sağlar.

Sözleşme Öncesi Bilgilendirme Eksikse Ne Yapılabilir?

Türk hukukunda franchise için kanunla düzenlenmiş bir ön bilgilendirme belgesi yoktur. Bununla birlikte taraflar sözleşme görüşmelerinde 4721 s. TMK md. 2’deki dürüstlük kuralıyla bağlıdır. Gerçeğe aykırı ciro tahmini veya gizlenen zarar eden şubeler gibi aldatma hallerinde 6098 s. TBK md. 36 uyarınca aldatılan taraf sözleşmeyle bağlı değildir.

Bu hakkın kullanılması süreye bağlıdır. TBK md. 39’a göre aldatılan taraf, aldatmayı öğrendiği andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez veya verdiğini geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır. Bu nedenle açılıştan birkaç ay sonra ciro tahminlerinin gerçek dışı olduğu anlaşılıyorsa, yazışmalar saklanmalı ve bildirim gecikmeden yapılmalıdır. Aldatmanın ispatı zor olduğundan sunum dosyaları, e-postalar ve şube listeleri baştan arşivlenmelidir.

Franchise alan adayının imzadan önce isteyebileceği bilgiler: markanın tescil kapsamı ve süresi, zincirdeki açılan ve kapanan şube sayısı, ciro tahminlerinin dayanağı, toplam yatırım kalemleri, bölge sınırları ve diğer franchise alanların iletişim bilgileri. Bu bilgilerin sözleşmeye ek olarak imzalatılması, ileride aldatma iddiasının ispatını kolaylaştırır.

Franchise şubelerinde aynı mağaza konseptini yansıtan modern ürün teşhir tezgâhı

Rekabet Hukuku Franchise Sözleşmesine Hangi Sınırları Koyar?

Franchise sözleşmeleri, mal veya hizmet alım satımını da içerdiği ölçüde dikey anlaşmadır. Tebliğ No: 2002/2 md. 2/3, mal veya hizmet satışına ilişkin hükümlerle birlikte fikri hakların kullanımını düzenleyen anlaşmaların da belirli şartlarla grup muafiyetinden yararlanacağını öngörür. Sağlayıcının pazar payı yüzde 30’u aşmamalıdır (md. 2).

Sözleşme hükmü Tebliğ No: 2002/2 karşısındaki durumu
Tavsiye edilen veya azami satış fiyatı Baskı veya teşvikle sabit ya da asgari fiyata dönüşmedikçe mümkün (md. 4/a)
Sabit veya asgari satış fiyatı Muafiyetten yararlanamaz (md. 4/a)
Sözleşme süresince rakip ürün yasağı En çok 5 yıl; belirsiz süreli veya zımnen yenilenen yasak muafiyet dışı (md. 5/a)
Sözleşme sonrası rekabet yasağı Rakip mallarla ve tesisle sınırlı, know-how’ı korumak için zorunluysa en çok 1 yıl (md. 5/b)
Kamuya mal olmamış know-how’ın gizliliği Süresiz yasak getirilebilir (md. 5/b son cümle)
Başka bölgeye aktif satış yasağı Münhasır bölgeye aktif satışların kısıtlanması mümkün (md. 4/b-1)

Satış fiyatını franchise veren belirleyebilir mi?

Zincir içinde aynı fiyatın uygulanması ticari olarak cazip görünse de Tebliğ md. 4/a, alıcının kendi satış fiyatını belirleme serbestisinin engellenmesini muafiyet dışı tutar. Franchise veren azami fiyat koyabilir veya fiyat tavsiye edebilir; ancak tavsiyeye uymayan franchise alana yaptırım uygulanması veya prim kesilmesi, tavsiyeyi fiilen sabit fiyata dönüştürebilir. Bu tür hükümler 4054 s. Kanun md. 4 ve 56 karşısında geçersizlik riski taşır.

Genel İşlem Koşulları ve Cezai Şart Nasıl Denetlenir?

Franchise sözleşmeleri genellikle franchise veren tarafından hazırlanır ve pazarlığa kapalı sunulur. Böyle hükümler TBK md. 20 anlamında genel işlem koşuludur. Karşı tarafın aleyhine olanlar, içerikleri hakkında açıkça bilgi verilip kabul edilmedikçe sözleşmeye dahil olmaz (md. 21) ve dürüstlük kuralına aykırı olarak durumu ağırlaştıran hükümler konulamaz (md. 25).

açısından ise franchise alanın tacir olması önemli bir sonuç doğurur: TTK md. 22 uyarınca tacir borçlu, TBK md. 182/3’e dayanarak fahiş olduğu gerekçesiyle cezanın azaltılmasını mahkemeden isteyemez. Yine de cezanın borçluyu ekonomik olarak mahvedecek düzeyde olması halinde ahlaka aykırılık tartışması yapılabilir. Ayrıntılar ticari sözleşmelerde cezai şart ve uyarlama yazısında yer alıyor.

Franchise sözleşmesi imzası öncesinde taraflar arasında yapılan anlaşma

Franchise Sözleşmesi Sona Erince Taraflar Ne Yapmalı?

Sözleşme sona erdiğinde franchise alanın marka kullanma izni de biter; tabela, ambalaj ve dijital hesaplardaki işaretler kaldırılmalıdır. Kullanıma devam edilmesi SMK md. 7 kapsamında tecavüz oluşturabilir. Know-how belgeleri iade edilmeli, gizlilik borcu ise sözleşme sonrasında da sürer. Stoklar ve ekipman için sözleşmedeki geri alım hükümleri uygulanır.

Feshin haklı olup olmadığı ve haksız fesihte istenebilecek kâr kaybı, yatırım ve stok bedeli gibi kalemler bayilik ilişkisine benzer biçimde değerlendirilir; bu konuyu bayilik sözleşmesinin haksız feshi yazısında ayrıntılı ele aldık. Franchise alanın kazandırdığı müşteri çevresinin karşılığı ise, şartları varsa TTK md. 122/5 üzerinden denkleştirme talebi olarak gündeme gelebilir.

Para alacağına ilişkin franchise uyuşmazlıkları ticari davadır ve TTK md. 5/A uyarınca dava öncesinde arabulucuya başvurulmalıdır; bu süreç ticari davalarda zorunlu arabuluculuk yazısında anlatılmıştır. Uyuşmazlık doğrudan marka hakkına dayanıyorsa SMK md. 156 uyarınca fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi görevlidir; İzmir’deki görev alanı için İzmir Fikri ve Sınai Haklar Mahkemesi yazısına bakılabilir.

Franchise Sözleşmesi İmzalamadan Önce Neler Kontrol Edilmeli?

Franchise yatırımının en büyük riski, imzadan sonra değiştirilemeyecek hükümlerdir; çünkü sözleşme çoğu zaman beş yıl veya daha uzun süre için yapılır. Aşağıdaki kontrol listesi, franchise alan adayının sözleşmeyi imzalamadan önce cevabını alması gereken başlıca soruları içerir. Franchise veren açısından da aynı liste, ileride uyuşmazlık doğurabilecek boşlukları gösterir.

  • Marka franchise veren adına tescilli mi, hangi sınıflarda ve ne zamana kadar geçerli? Lisans sicile kaydedilecek mi?
  • Giriş bedeli, royalty oranı, reklam katkısı ve “ciro” tanımı yazılı ve net mi?
  • Bölge münhasırlığı var mı; franchise veren aynı bölgede kendi şubesini veya internet satışını sürdürebilir mi?
  • Sözleşme süresi, yenileme şartları ve yenilenmezse yatırımın akıbeti ne olacak?
  • Rekabet yasağının süresi Tebliğ md. 5’teki 5 yıl ve 1 yıl sınırlarına uygun mu?
  • Haklı fesih sebepleri, ihtar ve düzeltme süreleri, cezai şart tutarları ne?
  • Yetkili mahkeme, tahkim ve uygulanacak hukuk hükümleri nasıl düzenlenmiş?

Yabancı bir franchise verenle çalışılacaksa şirket yapısı ve yükümlülükler için Türkiye’de şirket kuran yabancının yükümlülükleri yazısı da faydalı olabilir. Av. Muhammed Çakmak’ın ticaret hukuku çalışma alanları sözleşme incelemesini de kapsar; somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Franchise sözleşmesine ilişkin sorular genellikle şekil şartı, bölge münhasırlığı, rekabet yasağının süresi, ciro tahminlerinin bağlayıcılığı ve sözleşme bitince markanın akıbeti üzerinde yoğunlaşıyor. Aşağıdaki kısa cevaplar TBK, SMK ve rekabet mevzuatının güncel metnine dayanır; her sözleşmenin kendi hükümleriyle ayrıca incelenmesi gerekir.

Franchise sözleşmesi noterde yapılmak zorunda mı?

Hayır. Franchise sözleşmesi için kanunda noter şartı yoktur. Ancak marka lisansı içeren işlemler SMK md. 148/4 uyarınca yazılı yapılmalıdır. Noter onayı yalnızca sınai mülkiyet hakkının devri sözleşmelerinde geçerlilik şartıdır; lisans için yazılı şekil yeterlidir.

Franchise veren sözleşme süresince aynı bölgede başka şube açabilir mi?

Sözleşmeye bağlıdır. Bölge münhasırlığı kararlaştırılmışsa franchise veren o bölgede başka franchise veremez veya kendisi şube açamaz. Münhasırlık yazılmamışsa kural olarak böyle bir yasak doğmaz. Bu nedenle bölge sınırları ve internet satışlarının durumu sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.

Franchise sözleşmesindeki rekabet yasağı kaç yıl olabilir?

Tebliğ No: 2002/2 md. 5/a uyarınca sözleşme süresince rekabet yasağı en çok 5 yıl muafiyetten yararlanır. Sözleşme sonrası yasak ise md. 5/b’ye göre rakip mallarla ve faaliyet gösterilen tesisle sınırlı ve know-how’ı korumak için zorunlu olmak şartıyla en çok 1 yıl olabilir.

Ciro tahminleri tutmazsa franchise alan sözleşmeden kurtulabilir mi?

Tahminin tutmaması tek başına yeterli değildir. Franchise veren bilerek gerçeğe aykırı bilgi vermişse TBK md. 36 uyarınca aldatma söz konusu olabilir. Bu durumda aldatmanın öğrenilmesinden itibaren 1 yıl içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığı bildirilmelidir (TBK md. 39); aksi halde sözleşme onanmış sayılır.

Franchise veren satış fiyatlarını zorunlu tutabilir mi?

Hayır. Tebliğ No: 2002/2 md. 4/a uyarınca franchise alanın kendi satış fiyatını belirleme serbestisini engelleyen sabit veya asgari fiyat hükümleri muafiyetten yararlanamaz. Franchise veren fiyat tavsiye edebilir veya azami fiyat koyabilir; ancak baskı ve teşvikle tavsiye fiilen zorunlu hale getirilmemelidir.

Franchise alan işletmesini başkasına devredebilir mi?

Franchise ilişkisinin devri, TBK md. 205 uyarınca sözleşmenin devri niteliğindedir ve franchise verenin önceden izni veya sonradan onayı olmadan hüküm doğurmaz. Ayrıca SMK md. 24/3 gereği aksi kararlaştırılmadıkça lisans alan, lisanstan doğan haklarını devredemez. Devir şartları sözleşmede önceden düzenlenmelidir.

Franchise sözleşmesi bitince tabela ve marka ne olur?

Marka kullanma izni sözleşmeyle birlikte sona erer. Franchise alan tabela, ambalaj, sosyal medya ve internet sitesindeki marka unsurlarını kaldırmalıdır. Kullanıma devam edilmesi SMK md. 7 kapsamında marka hakkına tecavüz oluşturabilir. Sözleşmede kaldırma için süre öngörülmüşse bu süreye uyulmalıdır.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: Av. Muhammed Çakmak, Avukat
Çalışma alanları: Bankacılık ve Finans Hukuku, Faktoring Hukuku, İcra ve İflas Hukuku, Ticaret Hukuku, Ticari Alacakların Tahsili