
Karaburun’da yapı yasağı tek bir kuraldan doğmaz; ilçenin tamamını kapsayan özel çevre koruma bölgesi kararı, Bakanlıkça onaylanan 1/25.000 ölçekli nazım imar planı, kıyı ve sit alanı kısıtları üst üste biner. Bu nedenle aynı köyde bir parselde tarımsal depo yapılabilirken komşu parselde hiçbir yapıya izin verilmeyebilir.
Bu yazı, Karaburun’da arsası, bağı veya zeytinliği olanların ve yapı tatil tutanağıyla karşılaşanların sorduğu soruyu yanıtlar: bu parselde hangi kurallar geçerli, ne yapılabilir ve karara karşı nereye başvurulur? Kıyı kenar çizgisinin genel işleyişi için kıyı kenar çizgisi tespiti ve itirazı yazımız ayrıca incelenebilir.
Önemli Çıkarımlar
- Karaburun Ildır Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi 14.03.2019 tarihli ve 823 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ilan edildi (RG 15.03.2019, 30715); sınır Karaburun ilçesinin tamamını kapsar.
- Bölgedeki plan ve projelerde 3194 s. İmar Kanunu md. 9 ve Kıyı Kanunu’nun plan onama hükümleri uygulanmaz (2872 s. K. md. 9/d); Karaburun planını Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı onaylamıştır.
- 1/25.000 ölçekli nazım imar planı 14.11.2024’te yeniden onaylandı; askı sürecinde 900’ü aşkın itiraz yapıldı.
- Bakanlığın 2025 tarihli plan değişikliği raporundaki plan notuna göre mutlak, dikili ve özel ürün arazisinde tarımsal yapı için en az 5.000 m² parsel, 0,05 emsal ve toplam 500 m² sınırı aranır.
- Karaburun Adliyesi Çeşme’nin mülhakatıdır; ağır ceza işleri 02.09.2024’ten beri Çeşme’de, plan ve yıkım davaları İzmir idare mahkemelerinde görülür.
Karaburun’da Yapı Yasağı Hangi Kararlara Dayanır?
Karaburun’da yapı yasağının temeli, 14.03.2019 tarihli ve 823 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıdır. Karar 15.03.2019 tarihli ve 30715 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış ve Karaburun Ildır Körfezi’ni özel çevre koruma bölgesi ilan etmiştir. Bakanlık raporuna göre bölge yaklaşık 94.581 hektardır ve sınırı Karaburun ilçesinin tamamını kapsar.
Bu alanın yaklaşık 44.367 hektarı kara, 50.213 hektarı deniz alanıdır. Urla ve Çeşme’nin Karaburun sınırına bitişik küçük bir bölümü de bölgeye dahildir. Bu bilgiler, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın 2025 tarihli 1/25.000 ölçekli nazım imar planı değişikliği açıklama raporunda yer alır.
Özel çevre koruma bölgesi ne anlama gelir?
2872 s. Çevre Kanunu md. 9/d, ekolojik önemi olan alanları özel çevre koruma bölgesi ilan etmeye ve bu alanlarda plan ve projeleri hangi bakanlığın hazırlayacağını belirlemeye Cumhurbaşkanını yetkili kılar. Aynı bent, bu bölgelerdeki plan ve projelerde 3194 s. İmar Kanunu md. 9’un, Kıyı Kanunu’nun plan onama hükümlerinin ve 2863 s. Kanun md. 17/a’nın uygulanmayacağını söyler.
Md. 9/c ise koruma statüsü kazandırılmış alanların her ölçekteki planda gösterilmesini zorunlu tutar ve bu alanların plan kararı dışında kullanılamayacağını belirtir. Pratik sonucu şudur: Karaburun’da bir parselin kaderini belirleyen ilk belge, belediye kararından önce Bakanlık onaylı özel çevre koruma bölgesi planıdır.
| Kısıt katmanı | Dayanak | Parsele etkisi |
|---|---|---|
| Özel çevre koruma bölgesi | 823 sayılı CB Kararı; 2872 md. 9/d | Planlama yetkisi Bakanlıkta; plan kararı dışında kullanım yok |
| 1/25.000 nazım imar planı | Bakanlık onayı 14.11.2024 ve 2025 değişikliği | Tarım, orman, kırsal yerleşik alan gibi kullanım kararı ve yapılaşma koşulu |
| Kıyı ve sahil şeridi | 3621 s. Kıyı Kanunu md. 5, 6, 8 | Kıyıda yapı yasak; sahil şeridinde 50 metre ve plan şartı |
| Sit alanı | 2863 s. Kanun md. 9 | Koruma bölge kurulu kararına aykırı inşaî ve fizikî müdahale yasak |
| Ruhsat ve denetim | 3194 s. İmar Kanunu md. 21, 32 | Ruhsat zorunlu; ruhsatsız yapıda mühür ve yıkım |

Karaburun’da İmar Planı Süreci Nasıl İşledi?
Bakanlık raporuna göre bölge için ilk 1/25.000 ölçekli nazım imar planı 19.07.2022’de onaylandı. Askı sürecinde itirazlar değerlendirilirken idare mahkemeleri iptal kararları verdi ve bu kararların bir kısmı planın genelini etkileyecek nitelikteydi. Plan, yargı kararları ve hassas koruma statüleriyle birlikte yeniden ele alınarak 14.11.2024’te onaylandı.
14.11.2024 tarihli planın askı sürecinde yerel yönetimlerden, resmî kurumlardan, sivil toplum kuruluşlarından ve mülk sahiplerinden 900’ü aşkın itiraz yapıldı. Raporda, itirazların önemli bir bölümünün parselin konut, ticaret veya karma kullanıma ayrılmasını isteyen başvurular olduğu belirtilir. 2025 tarihli değişiklik, uygun bulunan itirazlara ve kesinleşen yargı kararlarına göre hazırlandı.
Bu geçmiş, Karaburun’daki bir parsel için “hangi plan geçerli” sorusunun basit olmadığını gösterir. Arsa alımından veya proje hazırlığından önce, 2025 değişikliğinin askı ve kesinleşme durumu ile parseli etkileyen bir yargı kararı olup olmadığı ilgili idareden teyit edilmelidir.
İmar planına itiraz ve iptal davası
Plan askıdayken yapılan itiraz, hem idareye düzeltme imkânı verir hem de sonradan açılacak davada yararlı bir kayıt oluşturur. Plana karşı iptal davası 2577 s. İYUK md. 7 uyarınca 60 gün içinde açılır ve md. 34’e göre taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi, yani İzmir idare mahkemeleri yetkilidir. Sürenin askı ve itiraz sürecine göre nasıl hesaplanacağı imar planı değişikliğine karşı dava yazımızda, İzmir’deki başvuru düzeni ise İzmir imar planı itirazı yazımızda anlatılmıştır.
Karaburun’da Tarım Arazisine Hangi Şartlarla Yapı Yapılabilir?
Bakanlığın 2025 tarihli değişiklik raporunda yer alan plan notu 3.7.4.15.2’ye göre mutlak tarım arazisi, dikili tarım arazisi ve özel ürün arazilerinde tarımsal amaçlı yapı için en az 5.000 m² parsel ve 10 metre cephe gerekir. İnşaat emsali 0,05’i ve yükseklik 2 katı aşamaz; toplam inşaat alanı 500 m² ile sınırlıdır.
Marjinal tarım arazisinde aynı parsel ve cephe şartı korunur, ancak emsal 0,10’a ve toplam inşaat alanı 1.000 m²’ye çıkar. Her iki durumda da yapı yollara 10 metreden, komşu parsel sınırlarına 5 metreden fazla yaklaşamaz. Değişiklikle, 3083 s. Kanun kapsamındaki sulama alanlarındaki araziler de en sıkı gruba eklenmiştir.
| Arazi sınıfı | En küçük parsel ve cephe | Emsal ve yükseklik | Toplam inşaat alanı |
|---|---|---|---|
| Mutlak, dikili, özel ürün arazisi (3083 s. K. kapsamı dahil) | 5.000 m², 10 m | 0,05; en fazla 2 kat | En fazla 500 m² |
| Marjinal tarım arazisi | 5.000 m², 10 m | 0,10; en fazla 2 kat | En fazla 1.000 m² |
| Ortak çekme mesafesi | Yola 10 m, komşu parsele 5 m | Plan notu 3.7.4.15.2 | Tarımsal amaç şartı |
Tarım arazisinde yapı ve hisseli parsel sorunu
Bu şartlar, hisseli küçük tarlalarda yapı hayalini çoğu zaman sona erdirir. 5.000 m²’nin altındaki bir parselde veya fiilen bölüşülmüş bir hissede tarımsal yapı da kural olarak mümkün değildir. Plan notu 3.7.4.9 ayrıca tarım alanı olarak gösterilen yerlerde mera vasıflı alan bulunursa ilgili mevzuatın uygulanacağını söyler. Tarım arazisi ve zeytinlik kısıtlarının yakın bir örneği için Urla zeytinlik ve imar kısıtı yazısına bakılabilir.

Kırsal Yerleşik Alanlarda Ne Yapılabilir?
Değişiklik raporundaki plan notu 3.2’ye göre 6360 s. Kanun ile köy tüzel kişiliği kaldırılarak mahalleye dönüşen yerleşmelerin yerleşik alanları planda “K” notasyonuyla “düşük yoğunlukta mevcut konut alanı” olarak gösterilir. Bu alanlar, yerleşmenin doku özelliklerini koruyacak biçimde planlanır ve onaylı imar planı bulunan yerleşmelerde o planlara göre uygulama yapılır.
Plan notu 3.2.3.1, alt ölçekli planlarda gelişme konut alanlarının sınırlarının kurum görüşleri, jeolojik ve jeoteknik etütler, nüfus projeksiyonu ve mevcut kullanım dikkate alınarak bir bütün hâlinde belirleneceğini öngörür. Yani bir köy evinin yanındaki boş tarlanın “yerleşik alan” sayılması, otomatik değildir; plan paftasındaki sınıra bakılır.
Uygulama planı olmayan alanda yapı ruhsatı
3194 s. İmar Kanunu md. 21’e göre kapsamdaki bütün yapılar için yapı ruhsatı alınması zorunludur. Nazım planda gösterilen bir kullanım, alt ölçekli uygulama planı yoksa tek başına ruhsat için yeterli olmayabilir; ruhsat, plan notlarının izin verdiği yapılaşma koşullarına ve ilgili idarenin uygulamasına bağlıdır. Raporda bazı mevkilerde alt ölçekli plan yapılacak alan düzenlemesinin itiraz ve yargı kararları üzerine değiştirildiği de görülür.
Kıyı, Sit ve Enerji Kısıtları Bu Plana Nasıl Eklenir?
Özel çevre koruma bölgesi, kıyı ve sit alanı rejimlerini ortadan kaldırmaz. Bakanlık raporuna göre itirazlar plandaki koruma statüleri ve Kıyı Kanunu gibi kısıtlayıcı mevzuata göre değerlendirilmiştir. İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu da tescil ve ilan ettiği çeşitli sit alanlarının plana işlenmesini istemiş ve bu düzenleme yapılmıştır.
Kıyıda yapı yasağı ve sahil şeridindeki 50 metre kuralı Karaburun’un uzun kıyı şeridinde de geçerlidir; ayrıntısı için İzmir kıyı yapılaşma sınırları yazımıza bakılabilir. Enerji yatırımları için de ayrı bir sınır vardır: plan notu 3.10.1’e göre bölgede rüzgâr ve güneş dışında yeni enerji üretim alanı oluşturulamaz ve bu tesisler Akdeniz foku yaşam alanı olan kıyılara 1 km yakınlıkta kurulamaz.
2025 değişikliğiyle, planın onayından önce lisans almış tesisler hariç, rüzgâr ve güneş tesislerinin kentsel ve kırsal yerleşik alanlara olan mesafesi 500 metreden 1.500 metreye çıkarılmıştır. Bu mesafe, köy yakınındaki tarlasını enerji yatırımına kiralamayı düşünen malikler için de doğrudan belirleyicidir.
Sit alanında yapı izni
2863 s. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu md. 9’a göre koruma bölge kurulu kararlarına aykırı olarak sit alanlarında inşaî ve fizikî müdahalede bulunulamaz; esaslı onarım, inşaat, sondaj ve kazı da müdahale sayılır. Md. 65, izinsiz müdahaleye 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası öngörür. Kurul izni sürecinin işleyişi koruma kurulu izni yazımızda ayrıntılıdır.

Karaburun’da Kaçak Yapıya Hangi Yaptırımlar Uygulanır?
3194 s. Kanun md. 32’ye göre ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapı tespit edilince yapı mühürlenir ve inşaat durdurulur. Yapı sahibine aykırılığı gidermesi veya ruhsat alması için bir ay tanınır; giderilmezse belediye encümeni kararıyla yapı yıktırılır. Aykırılık bilgisi en geç yedi gün içinde tapunun beyanlar hanesine işlenmek üzere bildirilir.
Ruhsatsız yapı aynı zamanda imar kirliliği suçunun konusu olabilir; suçun unsurları için TCK 184 imar kirliliği suçu yazımıza bakılabilir. Çevre Kanunu’nun md. 20’de düzenlediği idari para cezaları ise özel çevre koruma bölgelerinde iki kat olarak uygulanır; bu cezalara itiraz yolu İzmir çevre cezasına itiraz yazısında anlatılmıştır.
Kaçak yapı yıkım kararı ve yürütmenin durdurulması
Yıkım kararına karşı dava açmak kararı kendiliğinden durdurmaz. Karaburun’daki bir yapı için yıkım kararı tebliğ edildiğinde, İzmir idare mahkemesine açılacak davada yürütmenin durdurulması ayrıca istenmelidir. Talebin şartları ve hazırlanacak deliller yıkım kararına karşı yürütmeyi durdurma yazımızda açıklanmıştır.
Karaburun’daki Uyuşmazlıklar Hangi Mahkemede Görülür?
Karaburun’un kendi adliyesi vardır ve HSK Genel Kurulu’nun 03.07.2024 tarihli 1271 sayılı kararıyla Çeşme Ağır Ceza yargı çevresine bağlanmıştır. Çeşme 2025 faaliyet raporuna göre Karaburun Adliyesi’nde 2 asliye ceza, 1 sulh ceza, 1 asliye hukuk ve 1 sulh hukuk mahkemesi bulunur; ağır ceza işleri 02.09.2024’ten beri Çeşme’de görülür.
İmar kirliliği ve 2863 s. Kanun md. 65 kapsamındaki suçlar asliye ceza mahkemesinin görev alanındadır ve Karaburun’da işlenen fiiller için Karaburun asliye ceza mahkemelerinde görülür. Tapu, ortaklığın giderilmesi ve tazminat gibi hukuk davaları Karaburun asliye hukuk veya sulh hukuk mahkemesinde açılır. Adliyenin iletişim bilgileri Çeşme Adliyesi sitesinde yayımlanır; Çeşme bağlantısı için Çeşme adliyesi ve dava süreci yazısı okunabilir.
| Uyuşmazlık | İlk derece mercii | İstinaf veya not |
|---|---|---|
| Nazım imar planı ve plan değişikliği | İzmir idare mahkemeleri (İYUK md. 34) | İzmir BİM 3. İdari Dava Dairesi |
| Mühür, yıkım, imar para cezası | İzmir idare mahkemeleri | İzmir BİM 4. İdari Dava Dairesi |
| Koruma kurulu kararı, sit alanı | İzmir idare mahkemeleri | İzmir BİM 4. İdari Dava Dairesi |
| Çevre idari para cezası | Dayanak kanuna göre idare mahkemesi veya sulh ceza | İzmir BİM 7. İdari Dava Dairesi (çevre) |
| İmar kirliliği, sit alanına izinsiz müdahale | Karaburun asliye ceza mahkemeleri | Soruşturma Cumhuriyet başsavcılığınca yürütülür |
| Tapu iptali, tazminat, ortaklığın giderilmesi | Karaburun asliye hukuk veya sulh hukuk mahkemesi | Görev dava türüne göre belirlenir |
Karaburun’da Arsa Almadan veya Yapıya Başlamadan Önce Neler Kontrol Edilmeli?
Karaburun’da arsa almadan veya yapıya başlamadan önce en az beş belge birlikte incelenmelidir. Bu belgeler, 823 sayılı karar, 14.11.2024 tarihli plan ve 2025 değişikliği, 3621 ve 2863 s. Kanunlar ile 3194 s. Kanun md. 21 ve 32 bakımından parselin durumunu gösterir. Eksik bir kontrol, ilerde yıkım ve ceza riskine dönüşebilir.
- Plan paftası ve plan notu: Parselin tarım, orman, kırsal yerleşik alan veya başka bir kullanımda gösterilip gösterilmediği ve 2025 değişikliğinin kesinleşip kesinleşmediği.
- Arazi sınıfı: Mutlak, dikili, özel ürün veya marjinal tarım arazisi ayrımı; 5.000 m² ve emsal hesabı buna göre değişir.
- Kıyı kenar çizgisi: Parselin kıyıda veya sahil şeridinin ilk 50 metresinde kalıp kalmadığı.
- Sit kaydı: Parselin koruma bölge kurulunca tescil edilen bir sit alanında olup olmadığı.
- Tapu beyanları: İmar aykırılığı şerhi veya önceki yapı tatil tutanakları.
Örnek olay (temsilidir): Karaburun’da 3.000 m² hisseli bir zeytinliği olan malik, ürünlerini saklamak için küçük bir depo yapmak ister. Plan notundaki 5.000 m² şartı nedeniyle ruhsat alınamaz; ruhsatsız yapılan depo mühürlenir ve yıkım kararı verilir. Bu durumda hem idari dava hem ceza soruşturması gündeme gelebilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir. Benzer koruma alanlarındaki uyuşmazlıklar için Foça sit alanı ve yapılaşma yazısına, idare hukuku alanındaki çalışmalarımız için idare ve vergi hukuku sayfası bölümüne bakılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Karaburun’da arsa, bağ veya zeytinlik sahiplerinin en çok sorduğu sorular, ilçenin tamamının koruma alanı olup olmadığı, tarlaya ev veya depo yapılıp yapılamayacağı ve yıkım kararına karşı nereye başvurulacağı üzerinedir. Yanıtlar genel bilgi niteliğindedir; plan değişikliklerine ve parselin arazi sınıfına göre sonuç farklılaşabilir.
Karaburun'un tamamı koruma alanı mı?
Evet, Karaburun Ildır Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin sınırı Bakanlık raporuna göre Karaburun ilçesinin tamamını kapsar. Bu, ilçede hiç yapı yapılamayacağı anlamına gelmez; neyin yapılabileceği Bakanlık onaylı nazım imar planı ve plan notlarındaki kullanım kararlarıyla belirlenir.
Karaburun'da tarlama ev yapabilir miyim?
Tarım arazisinde plan notları kural olarak yalnızca tarımsal amaçlı yapıya izin verir ve en az 5.000 m² parsel ile 10 metre cephe arar. Konut yapılabilmesi için parselin planda kırsal yerleşik alan veya konut alanı gibi bir kullanımda gösterilmesi ve ruhsat alınması gerekir.
Hisseli tarlada tarımsal depo yapılabilir mi?
Parselin tamamı 5.000 m² şartını sağlıyorsa ve diğer paydaşların muvafakati gibi ruhsat şartları tamamlanıyorsa mümkün olabilir. Fiilî paylaşımla ayrılmış küçük bir hissede tek başına yapı yapılması kural olarak mümkün değildir ve ruhsatsız yapı yıkım riski taşır.
Plan onaylandıktan sonra itiraz süresini kaçırdım, dava açabilir miyim?
Plana karşı iptal davası İYUK md. 7 uyarınca 60 gün içinde açılır. Süre kaçırılmış olsa bile plan parselinize bir ruhsat reddi veya yıkım kararıyla uygulandığında, uygulama işlemiyle birlikte plana da dava açılabilmesi İYUK md. 7/4 kapsamında değerlendirilebilir.
Karaburun'daki yıkım davası nerede açılır?
Yıkım kararı taşınmazla ilgili bir idari işlem olduğundan dava, İYUK md. 34 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesinde, yani İzmir idare mahkemelerinde açılır. İstinaf incelemesi İzmir Bölge İdare Mahkemesi’nin ilgili dairesinde yapılır.
Özel çevre koruma bölgesinde cezalar daha mı ağır?
Çevre Kanunu md. 20’deki idari para cezaları özel çevre koruma bölgelerinde iki kat uygulanır. İmar mevzuatına aykırı yapıya ise 3194 s. Kanun md. 32’deki mühür ve yıkım süreci işler; ceza boyutu ayrıca imar kirliliği suçu kapsamında değerlendirilir.
Kaynaklar
- 2872 sayılı Çevre Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 3194 sayılı İmar Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- Karaburun-Ildır Körfezi ÖÇKB 1/25.000 Nazım İmar Planı Değişikliği Açıklama Raporu (ÇŞİDB, 2025)
- Çeşme Adli Yargı İlk Derece Mahkemesi 2025 Faaliyet Raporu
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (mevzuat.gov.tr)
İlgili yazılar
- Tire'de Hayvancılık ve Tarımsal Destek Uyuşmazlıkları
- Dikili'de Jeotermal ve Çevre Uyuşmazlıkları
- Bergama'da Kültür Varlığı ve İmar Kısıtı
- Çeşme'de Turizm Tesisi ve İmar Uyuşmazlıkları
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.
Yazar: KCD Hukuk





