
Tam yargı davası ve idarenin sorumluluğu, idari eylem ve işlemlerden zarar gören kişinin hangi hukuki esasa dayanarak tazminat isteyebileceği sorusuna verilen cevaptır. Anayasa md. 125’in son fıkrasına göre idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür; ancak bu yükümlülüğün hangi şartlarla doğduğu esasen Danıştay içtihadıyla şekillenmiştir.
Davanın nasıl açılacağı, idareye ön başvuru ve süreler tam yargı davasında başvuru ve süreler yazımızda ayrıntılı anlatıldı. Bu yazı usule değil esasa odaklanır: hizmet kusuru ile kusursuz sorumluluk arasındaki fark, kusursuz sorumluluğun üç türü, personel kusuru ve , illiyet bağını kesen sebepler ve istenebilecek zarar kalemleri.
Önemli Çıkarımlar
- Anayasa md. 125’in son fıkrası idarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödeme yükümlülüğünü düzenler.
- İdarenin sorumluluğu iki temel esasa dayanır: hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk (risk, fedakârlığın denkleştirilmesi, sosyal risk).
- Görevlinin görevle ilgili kusurundan doğan tazminat davası Anayasa md. 129/5 uyarınca görevliye değil idareye açılır; idarenin rücu hakkı saklıdır.
- Mücbir sebep, zarar görenin kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyet bağını kesebilir ya da tazminatı azaltabilir.
- Eylemden doğan zararda idareye 1 yıl ve her halde 5 yıl içinde başvurmak gerekir (2577 s. İYUK md. 13).
Tam Yargı Davası ve İdarenin Sorumluluğu Hangi Esaslara Dayanır?
Anayasa md. 125‘in son fıkrası idarenin zararı ödeme yükümlülüğünü genel olarak koyar; md. 40/3 ise resmî görevlilerin haksız işlemlerinden doğan zararın Devletçe tazmin edileceğini belirtir. İdari yargı bu yükümlülüğü iki temel esasa ayırır: kusura dayanan hizmet kusuru ve aranmayan kusursuz sorumluluk.
Hangi esasa dayanıldığı, dilekçenin kurgusunu ve ispat yükünü belirler. Hizmet kusurunda davacı hizmetin aksadığını kanıtlamak zorundadır. Kusursuz sorumlulukta ise kusuru değil, zararın kamu faaliyetiyle bağlantısını ve özel niteliğini ortaya koyar. Aşağıdaki tablo dört esası karşılaştırır:
| Sorumluluk esası | Kusur aranır mı? | Davacı neyi kanıtlar? | Tipik örnek |
|---|---|---|---|
| Hizmet kusuru | Evet, ama kamu hizmetinin kusuru; görevlinin kimliği gerekmez | Hizmetin kötü, geç veya hiç işlemediğini, zararı ve illiyet bağını | Uyarı levhası konmamış kazı çukuru, gözetimsiz bırakılan okul bahçesi |
| Kusursuz sorumluluk: risk ilkesi | Hayır | Zararın tehlikeli kamu faaliyetinden doğduğunu ve illiyeti | Atış alanından çıkan mermi, kamu görevlisinin görev sırasında uğradığı kaza |
| Kusursuz sorumluluk: fedakârlığın denkleştirilmesi | Hayır | Kamu yararına yapılan faaliyetin kendisine özel ve olağan dışı bir zarar yüklediğini | Uzun süreli altyapı çalışması nedeniyle işyerine erişimin fiilen kesilmesi |
| Kusursuz sorumluluk: sosyal risk | Hayır | Zararın toplumu hedef alan bir olaydan, örneğin terör eyleminden doğduğunu | Terör saldırısında zarar gören konut veya araç |
Bilgi kazanımı olarak şunu not edelim: mahkeme sorumluluk esasını kendiliğinden belirleyebilir; ancak dilekçede esasın yanlış seçilmesi, delil toplama stratejisini hatalı yönlendirir. Kusurun ispatı güç görünen dosyalarda kusursuz sorumluluk esasının ikinci dayanak olarak gösterilmesi, davanın tek bir argümana bağlı kalmasını önler.

Hizmet Kusuru Nedir ve Nasıl Kanıtlanır?
Hizmet kusuru, kamu hizmetinin kuruluşunda veya işleyişinde ortaya çıkan aksaklıktır. Danıştay içtihadında üç görünümü kabul edilir: hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi ve hiç işlememesi. 2577 s. İYUK md. 2/1-b uyarınca bu aksaklıktan doğan zararlar için idari yargıda tam yargı davası açılır.
Kötü, geç ve hiç işlemeyen hizmet
Kötü işleyen hizmete örnek, kamu hastanesinde tıbbi standartlara aykırı tedavi veya hatalı tapu kaydıdır. Geç işleyen hizmet, sel uyarısına rağmen zamanında yapılmaması ya da yıkılma tehlikesi bildirilen yapıya geç müdahale edilmesidir. Hiç işlemeyen hizmet ise yoldaki çukurun hiç işaretlenmemesi veya kanunen yapılması gereken denetimin yapılmamasıdır.
Hizmet kusurunun anonim niteliği önemlidir: kusurun hangi görevliden kaynaklandığının bulunması gerekmez. Davacının “hangi memur hata yaptı” sorusunu cevaplaması beklenmez; hizmetin olması gereken standarttan saptığını göstermesi yeterlidir. Tıbbi müdahalelerde kusurun nasıl belirlendiği tıbbi malpraktiste kusurun ispatı yazısında anlatılmıştır.
Hizmet kusurunun ispat araçları
Hizmet kusurunda ölçüt, aynı koşullarda makul ve özenli bir idareden beklenen hizmet düzeyidir. İdarenin bütçe yetersizliği veya personel eksikliği savunması, tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmaya genellikle yetmez. İspatta en etkili araçlar olay yeri tutanakları, fotoğraf ve videolar, idareye önceden yapılmış şikâyet ve dilekçeler, incelemesi ve idarenin kendi iç yazışmalarıdır. Özellikle idareye daha önce yapılmış ve cevapsız bırakılmış bir şikâyet, hizmetin geç veya hiç işlemediğinin güçlü bir kanıtıdır. Bu belgelerin dava açılmadan önce bilgi edinme yoluyla istenmesi, dosyanın ilk aşamasında yarar sağlar.
Kusursuz Sorumluluk Hangi Hallerde Uygulanır?
Kusursuz sorumlulukta idarenin kusuru aranmaz. İdari yargı uygulaması bu esası üç ilkeye ayırır: risk ilkesi, fedakârlığın denkleştirilmesi ve sosyal risk. Ortak şart, zararın idari faaliyetle illiyet bağı içinde olması ve çoğu durumda özel ve olağan dışı nitelik taşımasıdır. Anayasa md. 125’in son fıkrası bu sorumluluğun da genel dayanağıdır.
Risk ilkesi ve tehlikeli faaliyetler
Risk ilkesi, idarenin tehlikeli araç veya faaliyet kullanmasından doğan zararlarda uygulanır. Atış alanından sapan bir mermi, patlayıcı deposundaki infilak veya kamu görevlisinin görevini yaparken uğradığı kaza bu kapsamda değerlendirilir. Son örnek mesleki risk olarak da anılır: görevin doğasından gelen tehlike gerçekleştiğinde, idarenin ayrıca kusurlu olması gerekmez.
Fedakârlığın denkleştirilmesi
Bu ilkede idare hukuka uygun ve kamu yararına bir faaliyet yürütür; ancak faaliyet belirli kişilere diğerlerinden farklı, özel ve olağan dışı bir külfet yükler. Uzun süren altyapı çalışması nedeniyle bir işyerine erişimin fiilen kesilmesi tipik örnektir. Herkesin katlanması gereken olağan sıkıntılar tazmin edilmez; zararın özel ve olağan dışı olduğunu göstermek davacıya düşer. Taşınmaza fiilen el konulan durumlar ise kamulaştırmasız el atma tazminatı kapsamında ayrıca incelenir.
Sosyal risk ilkesi
Sosyal risk ilkesi, zararın doğrudan idarenin faaliyetinden değil, toplumu hedef alan olaylardan, özellikle terör eylemlerinden doğduğu durumlarda gündeme gelir. Bu alanda 5233 s. Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun, zarar tespit komisyonları aracılığıyla idari bir sulh yolu öngörür. Komisyon yolunun kullanılıp kullanılmadığı, ayrıca açılacak tam yargı davasının kapsamını etkiler. Sosyal riskin uygulama sınırları içtihatta değişkenlik gösterdiğinden dosya özelinde değerlendirme gerekir.

Personel Kusuru ile Hizmet Kusuru Nasıl Ayrılır?
Anayasa md. 129/5’e göre memurların ve kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ancak idare aleyhine açılabilir. 657 s. DMK md. 13 de kişilerin kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili zararları için personel aleyhine değil kurum aleyhine dava açacağını düzenler.
Personel kusuru ve kişisel kusur ayrımı
Görevle bağlantılı personel kusuru, idari yargıda hizmet kusurunun içinde değerlendirilir ve dava idareye açılır. Buna karşılık görevle hiçbir bağlantısı bulunmayan, tamamen kişisel bir eylemden doğan zarar için görevliye karşı genel hükümlere göre adli yargıda dava açılması gündeme gelebilir. Ayrımın ölçütü, eylemin görevin sağladığı imkân ve yetkiyle işlenip işlenmediğidir. Görevle ilgili bir zarar için doğrudan memura dava açılması yönünden ret riski taşır.
İdarenin rücu davası
657 s. DMK md. 13/1’in son cümlesine göre kurumun, genel hükümlere göre sorumlu personele rücu hakkı saklıdır; Anayasa md. 40/3 de aynı ilkeyi tekrarlar. Rücu, zarar görenin değil idarenin sorunudur: zarar gören kişi tazminatını idareden alır, idare ödediği tutarı kusurlu görevliden ister. Memurların sorumluluğu ve ceza boyutu için görevi kötüye kullanma suçu yazısına da bakılabilir.
İlliyet Bağı Hangi Hallerde Kesilir?
Hizmet kusurunda da kusursuz sorumlulukta da zarar ile idari faaliyet arasında uygun illiyet bağı aranır. İdari yargı uygulamasında mücbir sebep, zarar görenin ağır kusuru ve üçüncü kişinin ağır kusuru illiyet bağını kesebilen sebepler olarak kabul edilir. Bağ kesilirse idarenin sorumluluğu tamamen ortadan kalkar.
Zarar görenin kusuru ve tazminattan indirim
Zarar görenin kusuru illiyet bağını kesecek ağırlıkta değilse, sorumluluğu ortadan kaldırmaz ama tazminatı azaltır. İdari yargı bu konuda 6098 s. TBK’nın genel ilkelerinden yararlanır. Örneğin uyarı levhası bulunan bir çukura hızla giren sürücünün durumu, kusur oranına göre tazminattan indirim yapılması sonucunu doğurabilir. Ortak kusurun etkisi müterafik kusur ve tazminata etkisi yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Bilgi kazanımı: mücbir sebep iddiası idarenin en sık başvurduğu savunmadır. Sel veya fırtına gibi doğa olaylarında olayın öngörülemez olup olmadığı belirleyicidir. Aynı bölgede daha önce benzer olaylar yaşanmışsa ve idare önlem almamışsa, olay mücbir sebep sayılmayabilir ve hizmet kusuru tartışması yeniden açılır. Bu nedenle bölgedeki geçmiş olaylara ilişkin haber ve resmî kayıtlar dosyaya eklenmelidir.

Tam Yargı Davasında Hangi Zararlar İstenebilir?
İdari yargıda maddi ve manevi zararların her ikisi de istenebilir. Maddi zarar; fiili zarar, yoksun kalınan kazanç ve ölüm halinde gibi kalemleri kapsar. 2577 s. İYUK md. 2/1-b tam yargı davasını “kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar” tarafından açılan dava olarak tanımlar; bu nedenle zarar kişisel ve doğrudan olmalıdır.
Manevi tazminat
, kişinin yaşadığı acı ve elemi kısmen gidermeye yöneliktir ve idari yargıda da talep edilir. Miktar belirlenirken olayın ağırlığı, zarar görenin durumu ve olayın ortaya çıkış biçimi dikkate alınır. Ölçütlerin genel çerçevesi manevi tazminat miktarının belirlenmesi yazısında açıklanmıştır. Maddi zararın hesabı ise çoğu dosyada bilirkişi raporuyla yapılır.
Faiz bakımından, eylemden doğan zararda idareye başvuru tarihinden, işlemden doğan zararda ise kural olarak dava tarihinden itibaren yasal faiz istenmesi uygulamada yaygındır. Talepte faiz başlangıcının açıkça yazılması gerekir. Güncel oranlar için yasal faiz hesaplama aracı kullanılabilir.
Zararın Kaynağına Göre Dava Yolu Nasıl Seçilir?
Usul burada kısaca hatırlatılmalıdır. 2577 s. İYUK md. 12, idari işlemden doğan zararda iptal ve tam yargı davalarının birlikte veya ayrı açılmasına izin verir. Md. 13 ise idari eylemden doğan zararda dava açmadan önce öğrenmeden itibaren 1 yıl ve her halde 5 yıl içinde idareye başvurmayı zorunlu tutar.
İşlemden doğan zararlarda bir ayrıntıya dikkat edilmelidir: idari yargı uygulamasında, yargı kararıyla iptal edilen işlemin hukuka aykırılığı kural olarak hizmet kusuru olarak kabul edilir. Bu nedenle iptal kararı elde edilmişse davacının ayrıca kusur kanıtlamasına çoğu zaman gerek kalmaz; tartışma daha çok zararın varlığı, miktarı ve illiyet bağı üzerinde yoğunlaşır. İptal kararını beklemeden açılan tam yargı davasında ise hukuka aykırılık aynı dosyada incelenir.
İdarenin başvuruyu reddetmesi veya 30 gün içinde cevap vermemesi halinde dava süresi içinde tam yargı davası açılır. Başvuru dilekçesinin içeriği, faiz başlangıcı ve sonradan tutar artırımı gibi usul konuları canlı yazılarımızda işlenmiştir. İzmir’deki yetkili mahkeme ve idareye başvuru pratiği için İzmir’de tam yargı davası süreci yazısı incelenebilir. Süre hesabına yardımcı olarak zamanaşımı hesaplama aracı da kullanılabilir.

Tazminat Talebi Hazırlanırken Hangi Deliller Toplanmalı?
İdari yargıda yargılama yazılı yürür ve İYUK md. 20 uyarınca mahkeme gerekli belgeleri re’sen isteyebilir. Yine de dosyanın gücü, davacının baştan sunduğu ve olaydan hemen sonra koruma altına aldığı delillere bağlıdır. Sorumluluk esasına göre toplanacak deliller farklılaşır; aşağıdaki liste ortak çekirdeği gösterir.
- Olay yeri fotoğrafları, videolar ve varsa güvenlik kamerası kayıtlarının korunması için yazılı talep.
- Kolluk, itfaiye veya idare tarafından tutulan tutanaklar ve olay raporları.
- İdareye daha önce yapılmış şikâyetler ve bunlara verilen cevaplar (hizmet kusurunun en güçlü kanıtı).
- Hastane kayıtları, sağlık kurulu raporları, fatura ve masraf belgeleri.
- Gelir kaybı için bordro, vergi beyannamesi veya ticari defter kayıtları.
- Kusursuz sorumlulukta zararın özel ve olağan dışı olduğunu gösteren karşılaştırmalı bilgiler.
Bu örnek temsilidir: Bir esnafın dükkânının önündeki caddede altyapı çalışması aylarca sürüyor ve dükkâna araç ve yaya erişimi fiilen kesiliyor. Çalışmanın kendisi hukuka uygun olduğundan hizmet kusuru kanıtlanamayabilir. Bu durumda talep fedakârlığın denkleştirilmesi ilkesine dayandırılır; esnaf, ciro düşüşünü ticari defterleriyle ve erişimin kesildiği süreyi fotoğraflarla belgeleyerek zararın özel ve olağan dışı olduğunu göstermeye çalışır.
Memurların kendi özlük işlemlerinden doğan zararlarında da aynı esaslar uygulanır; iptal edilen bir görevden uzaklaştırma tedbiri sonrası kesilen aylık farkları buna örnektir. İdare hukukundaki diğer konular için idare ve vergi hukuku çalışma alanı sayfasına ve KCD Hukuk ekibi sayfasına bakılabilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdarenin sorumluluğuyla ilgili sorular çoğunlukla kusurun gerekip gerekmediği, memura doğrudan dava açılıp açılamayacağı ve zarar görenin kendi kusurunun etkisi üzerinde toplanır. Aşağıdaki yanıtlar Anayasa, 657 s. DMK ve 2577 s. İYUK hükümleri ile yerleşik idari yargı uygulamasına dayanır; dosyanıza özgü olgular sonucu değiştirebilir.
İdare kusursuz olsa bile tazminat öder mi?
Bazı hallerde öder. Risk ilkesi, fedakârlığın denkleştirilmesi ve sosyal risk ilkesine dayanan kusursuz sorumlulukta idarenin kusuru aranmaz. Davacının, zararın idari faaliyetle illiyet bağı içinde olduğunu ve çoğu durumda özel ve olağan dışı nitelik taşıdığını göstermesi gerekir.
Hatayı yapan memura doğrudan tazminat davası açılabilir mi?
Görevle ilgili kusurlarda açılamaz. Anayasa md. 129/5 ve 657 s. DMK md. 13 uyarınca dava idareye açılır, idare ödediği tutar için görevliye rücu eder. Görevle bağlantısı bulunmayan tamamen kişisel eylemlerde ise genel hükümlere göre görevliye karşı adli yargıda dava gündeme gelebilir.
Hizmet kusurunda hangi görevlinin hata yaptığını bulmak gerekir mi?
Hayır. Hizmet kusuru anonim niteliktedir; kamu hizmetinin kötü, geç veya hiç işlemediğinin gösterilmesi yeterlidir. Kusurun hangi personelden kaynaklandığının tespiti davanın şartı değildir. Bu tespit daha çok idarenin sonradan açacağı rücu davası için önem taşır.
Kendi kusurum da varsa idareden tazminat alabilir miyim?
Kusurunuz illiyet bağını kesecek ağırlıkta değilse alabilirsiniz; ancak tazminat kusur oranınıza göre azaltılabilir. Kusurunuz ağırsa ve zararın asıl sebebi haline gelmişse, illiyet bağı kesilmiş sayılabilir ve idarenin sorumluluğu tamamen ortadan kalkabilir.
Terör olayında zarar gören kişi nereye başvurur?
5233 s. Kanun kapsamında ilgili valiliğe başvurularak zarar tespit komisyonu aracılığıyla idari sulh yolu kullanılabilir. Komisyon yolunun sonucu ve kapsamı, ayrıca açılabilecek tam yargı davasını etkiler. Başvuru süreleri ve belgeler dosya özelinde kontrol edilmelidir.
İdari yargıda manevi tazminat istenebilir mi?
Evet. Tam yargı davasında maddi zararın yanında manevi tazminat da talep edilebilir. Miktar; olayın ağırlığı, zarar görenin durumu ve olayın ortaya çıkış biçimi gibi ölçütlere göre takdir edilir. Talep tutarı ve faiz başlangıcı dilekçede ayrıca belirtilmelidir.
Kaynaklar
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (mevzuat.gov.tr)
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr)
İlgili yazılar
- Kamu Görevlisinin Naklen Atamasına İtiraz
- İdari Para Cezalarında Peşin Ödeme İndirimi
- Trafik Para Cezasına İtiraz Usulü
- Vergi Ödeme Emrine Karşı Dava Açma Süresi
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.
Yazar: KCD Hukuk





