Makale · 14.11.2026

Kısıtlama Kararı ve Kaldırılması

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Kısıtlama kararı öncesinde yaşlı bir yakının belgelerini birlikte inceleyen genç bir aile üyesi

Kısıtlama kararı, ergin bir kişinin fiil ehliyetini sulh hukuk mahkemesi kararıyla sınırlayan ve ona vasi atanmasının yolunu açan bir koruma tedbiridir. Kimin hangi sebeple kısıtlanabileceğini 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md. 405-408 sayar; kararın nasıl kaldırılacağını ise md. 472-476 düzenler.

Uygulamada en çok iki soru gelir: Yaşlanan annemiz veya babamız için ne zaman kısıtlama istemeliyiz? Durum düzeldiğinde bu karar nasıl ortadan kalkar? Aşağıda sebepleri, yargılamanın işleyişini, kararın üçüncü kişilere etkisini ve kaldırma şartlarını sırayla ele alıyoruz. Vasinin seçimi ve görevleri ayrı bir yazının konusudur.

Önemli Çıkarımlar

  • Kısıtlama sebepleri dört gruptur: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK md. 405), savurganlık, bağımlılık ve kötü yönetim (md. 406), hapis cezası (md. 407) ve kişinin kendi isteği (md. 408).
  • Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlama ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine verilebilir (TMK md. 409).
  • Kısıtlama, kesinleşince ilan edilir; ilandan önce iyiniyetli üçüncü kişileri etkilemez (TMK md. 410).
  • Kaldırma şartı sebebe göre değişir: akıl hastalığında yeni sağlık kurulu raporu, savurganlıkta en az 1 yıl şikâyetsiz geçen süre aranır (TMK md. 474-475).
  • Kısıtlamadan daha hafif seçenekler vardır: kişinin isteğiyle kayyım (md. 428) veya yasal danışman (md. 429).

Kısıtlama Kararı Nedir, Kişiyi Nasıl Etkiler?

Kısıtlama kararı, ergin bir kişinin fiil ehliyetini kaldıran mahkeme kararıdır. TMK md. 10 fiil ehliyetini ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan erginlere tanır; md. 14 ise kısıtlıların fiil ehliyeti olmadığını açıkça söyler. Kararı vesayet makamı sıfatıyla sulh hukuk mahkemesi verir (TMK md. 397).

Kısıtlama bir ceza değildir; kişiyi ve malvarlığını korumaya yönelir. Bu nedenle mahkeme, sadece bir yakının şikâyetiyle değil, kanunda sayılan sebeplerden birinin somut olarak ispatıyla karar verir. Kısıtlanan kişiye kural olarak bir vasi atanır ve önemli işlemler vasinin, bazıları da mahkemenin iznine bağlanır.

Kısıtlı kişi hangi işlemleri kendisi yapabilir?

Ayırt etme gücüne sahip kısıtlı, yasal temsilcisinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez. Ancak karşılıksız kazanmada (örneğin bir bağışı kabul etmekte) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekmez; haksız fiillerinden ise kendisi sorumludur (TMK md. 16). Kısıtlının evlenmesi de yasal temsilcisinin iznine bağlıdır (TMK md. 127).

Vasinin onayı olmadan yapılan bir işlem hemen geçersiz sayılmaz; vasi sonradan onaylayabilir. Onaylanmazsa taraflar verdiklerini geri isteyebilir ve kısıtlı yalnızca zenginleştiği ölçüde sorumlu olur (TMK md. 451-452).

Yanında bir yakını varken kâğıt imzalayan yaşlı adam: kısıtlının işlem ehliyeti sorusu

Kısıtlama Sebepleri Nelerdir?

Türk Medeni Kanunu kısıtlama sebeplerini dört maddede, sınırlı olarak sayar: md. 405 akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, md. 406 savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı ve kötü yönetim, md. 407 özgürlüğü bağlayıcı ceza, md. 408 ise kişinin kendi isteğidir. Her sebebin ispat yöntemi farklıdır.

Sebep Dayanak Aranan sonuç Usulde öne çıkan şart
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı TMK md. 405 İşlerini görememe, sürekli bakım ihtiyacı veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma Resmî sağlık kurulu raporu zorunlu (md. 409)
Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim TMK md. 406 Kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi, devamlı koruma ihtiyacı Kişi dinlenmeden kısıtlanamaz (md. 409)
Hapis cezası TMK md. 407 (7499 s. K. ile değişik) Kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunma Hükümlü dinlenir; toplam 5 yıl ve üzerinde istek şartı aranmayabilir
Kendi isteği TMK md. 408 Yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini yönetememe Kişinin bunu ispat etmesi ve dinlenmesi

Akıl hastalığı nedeniyle kısıtlama

TMK md. 405, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her erginin kısıtlanacağını öngörür. Teşhisin varlığı tek başına yetmez; hastalığın kişinin günlük işlerini ve mal yönetimini fiilen engellediği gösterilmelidir. İleri evre demans, bu sebebin uygulamada en sık görülen örneğidir.

Savurganlık nedeniyle kısıtlama

Md. 406’da ölçüt, davranışın kendisi değil sonucudur: Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme kişiyi ya da ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesi yaratmalıdır. Kumar borcu için ardı ardına taşınmaz satan veya kredi çeken bir kişi bu kapsamda değerlendirilebilir. Deliller genellikle tapu ve banka kayıtları, icra dosyaları ve tanık beyanlarıdır.

Hapis cezası ve isteğe bağlı kısıtlama

2024 yılında 7499 sayılı Kanunla değişen md. 407’ye göre kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunan ergin, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. Toplam 5 yıl veya daha fazla cezada, kişiliğinin ya da malvarlığının korunması gerekiyorsa istek aranmadan da kısıtlama mümkündür. İsteğe bağlı kısıtlamada (md. 408) ise yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini yönetemediğini kişi kendisi ispat eder.

Tekerlekli sandalyedeki yaşlı kadının elini tutan bakıcı, sürekli bakım ihtiyacı

Kısıtlama Davası Nerede Açılır, Kimler Başvurabilir?

Kısıtlama istemi, kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır; TMK md. 411 vesayet işlerinde yetkiyi kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine verir. Eş, çocuklar ve diğer yakınlar başvurabilir; idari makamlar, noterler ve mahkemeler ise öğrendikleri durumu vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür (TMK md. 405/2).

Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Bakımevinde kalan bir yaşlı için yetkili mahkemenin belirlenmesinde tereddüt doğabilir; bu konuda Narlıdere örneğinde huzurevi ve vesayet ilişkisi pratik bir çerçeve sunar. Kısıtlamanın ardından vasinin kim olacağı, eş ve hısımların önceliği gibi konular vesayet ve kayyım atanması süreci yazımızda ayrıca anlatılır.

Dilekçede kısıtlama sebebinin hangi olgulara dayandığı somut biçimde yazılmalıdır: hangi tarihte hangi taşınmaz satıldı, hangi teşhis konuldu, kişi günlük işlerinde hangi yardıma muhtaç. Genel ifadeler (“babam artık eskisi gibi değil”) mahkemeyi araştırmaya yöneltir ama süreci uzatır.

Kısıtlama Yargılaması Nasıl İşler?

Yargılamanın iki temel güvencesi TMK md. 409’da yer alır. Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya istek sebebiyle kimse dinlenmeden kısıtlanamaz. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında ise karar ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine verilebilir; hâkim raporu göz önünde tutarak kişiyi ayrıca dinleyebilir.

Resmî sağlık kurulu raporu nasıl alınır?

Mahkeme, kişiyi yetkili bir devlet hastanesinin sağlık kuruluna sevk eder. Kurul, ayırt etme gücünü ve kişinin işlerini görüp göremeyeceğini değerlendirir. Kişi muayeneye gelmezse md. 409’un yollamasıyla md. 436 uygulanır: hekim ön raporu üzerine kişi en fazla 20 gün süreyle sağlık kuruluşuna yerleştirilebilir ve bu karara bildirimden itibaren 10 gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir.

Uygulamada dosyayı hızlandıran şey, başvuru sırasında mevcut tıbbi kayıtların (epikriz, nöroloji veya psikiyatri muayene notları, ilaç listeleri) dilekçeye eklenmesidir. Bu belgeler sağlık kurulu raporunun yerine geçmez, ama kurulun hangi branşlardan oluşacağını ve incelemenin kapsamını netleştirir.

Dava sürerken geçici önlemler

Yargılama aylar sürebilir. Bu sırada malvarlığı tehlikedeyse vesayet makamı, vasi atanmadan önce de gerekli önlemleri re’sen alabilir; özellikle kısıtlanması istenen kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırabilir ve ona bir temsilci atayabilir (TMK md. 420). Bu karar da ilan olunur. Satış ihtimali olan bir taşınmaz varsa geçici önlem talebi dilekçede ayrıca ve gerekçeli olarak yazılmalıdır.

Aşama Ne olur? Dayanak
Başvuru Yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine dilekçe, tıbbi ve mali belgeler TMK md. 411
Geçici önlem Fiil ehliyetinin geçici kaldırılması, temsilci atanması, ilan TMK md. 420
İnceleme Dinleme veya resmî sağlık kurulu raporu; gerekirse en fazla 20 gün yerleştirme TMK md. 409, 436
Karar Kısıtlama ve vasi atanması, kararın vasiye tebliği TMK md. 419, 421
İlan Kesinleşince yerleşim yeri ve nüfusa kayıtlı olunan yerde ilan TMK md. 410, 421

Kısıtlama Kararı Ne Zaman Hüküm Doğurur?

TMK md. 410’a göre kısıtlama kararı kesinleşince hemen kısıtlının yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan olunur. Kısıtlama, iyiniyetli üçüncü kişileri ilandan önce etkilemez. Aynı maddenin son cümlesi, ayırt etme gücünün bulunmamasına bağlanan sonuçların saklı olduğunu belirtir; bu ayrım uygulamada önemlidir.

Bu iki kural birlikte okunmalıdır. İlandan önce, kısıtlamadan habersiz bir alıcıya yapılan satış kısıtlama gerekçesiyle geri alınamayabilir. Ancak kişi işlem anında ayırt etme gücünden yoksunsa, TMK md. 15 uyarınca işlemi zaten hukuki sonuç doğurmaz; bunun için kısıtlama kararının varlığı da gerekmez. Yani kısıtlama kararından önce yapılmış bir satışın iptali, ancak işlem tarihindeki ehliyetsizliğin ispatıyla mümkündür.

Bu ispat genellikle eski tarihli sağlık kayıtları ve Adli Tıp incelemesiyle yapılır. Benzer bir ehliyet tartışması miras hukukunda da karşımıza çıkar; vasiyetnamenin ehliyetsizlik nedeniyle iptali ve iddiası taşıyan tapu iptali ve tescil davası bu tür dosyalarda birlikte değerlendirilir.

El ele tutuşan yaşlı çift: kısıtlılığın kaldırılması sonrası bağımsız yaşam

Kısıtlının Önemli İşlemleri Kimin İznine Bağlıdır?

Kısıtlamadan sonra kişiyi vasi temsil eder; ancak bazı işlemler vasinin tek başına yapamayacağı kadar önemlidir. TMK md. 462 taşınmaz satışı, ödünç alma ve verme, dava açma gibi on dört işlemi vesayet makamının iznine bağlar; md. 463 ise mirasın reddi ve ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi işlemlerde ayrıca denetim makamı iznini arar.

İşlem örneği Kim yapabilir? Dayanak
Günlük küçük harcamalar, bağış kabulü Ayırt etme gücü olan kısıtlı tek başına TMK md. 16
Fatura, aidat, kısa süreli kira gibi olağan yönetim işleri Vasi TMK md. 448
Taşınmaz satışı veya ipotek, ödünç alma, dava açma Vasi + vesayet makamı (sulh hukuk) izni TMK md. 462
Mirasın reddi veya kabulü, ölünceye kadar bakma sözleşmesi Vasi + vesayet makamı + denetim makamı (asliye hukuk) izni TMK md. 463

Bu izinler, aile içinde sıkça yaşanan bir yanlışın önüne geçer: Kısıtlının evini bir çocuğuna satmak veya onun adına ölünceye kadar bakma sözleşmesi yapmak, vasinin imzasıyla tamamlanmış sayılmaz. İzin alınmadan yapılan işlem sonradan tartışma konusu olur. İzin süreçlerinin ayrıntısı vesayet yazımızın konusudur.

Kısıtlama Kararı Nasıl Kaldırılır?

Hükümlüler dışındaki kısıtlılar üzerindeki vesayet, yetkili vesayet makamının kararıyla sona erer. TMK md. 472’ye göre vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkınca sulh hukuk mahkemesi vesayetin kaldırılmasına karar verir; kısıtlının kendisi ve ilgililerden her biri bu istemde bulunabilir. Kaldırma için aranan ek şart, kısıtlama sebebine göre değişir.

Kısıtlılığın kaldırılması için sebebe göre şartlar

Kısıtlama sebebi Kaldırma şartı Dayanak
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı Sebebin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi TMK md. 474
Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim En az 1 yıldır bu sebeple ilgili bir şikâyete meydan vermemiş olmak TMK md. 475
Kendi isteği Kısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkması TMK md. 476
Hapis cezası Hapis hâlinin hukuka uygun sona ermesiyle kendiliğinden; infaz sürerken md. 471/2 şartlarıyla TMK md. 471

Bilinmesi gereken bir ayrıntı: Kısıtlama ilan edilmişse kaldırılması da ilan olunur, ancak fiil ehliyetinin yeniden kazanılması ilanın yapılmasına bağlı değildir (TMK md. 473). Kaldırma kararı kesinleştiği andan itibaren kişi işlemlerini kendisi yapabilir; ilanın gecikmesi bunu ertelemez.

Savurganlık nedeniyle kısıtlanan kişi bakımından 1 yıllık süre, kısıtlama kararından değil, kişinin bu sebeple son kez şikâyete konu olduğu tarihten itibaren değerlendirilmelidir. Bu nedenle kaldırma istemine, son bir yıl içindeki banka, icra ve tapu kayıtlarının temiz olduğunu gösteren belgeleri eklemek isabetli olur. Örnek (temsilidir): Kumar borçları nedeniyle kısıtlanan ve iki yıldır düzenli çalışan, hakkında yeni icra takibi bulunmayan bir kişi, vasisinin de olumlu beyanıyla kaldırma isteyebilir.

Masasında evrak okuyan yaşlı adam, kısıtlama davası için belge hazırlığı

Kısıtlama Yerine Daha Hafif Bir Koruma Seçilebilir mi?

Evet. Kısıtlama en ağır koruma tedbiridir ve mahkeme orantılılığı gözetir. TMK md. 429, kısıtlama için yeterli sebep bulunmamakla birlikte korunması gereken erginlere dava açma, taşınmaz satışı, ödünç alma ve kefil olma gibi dokuz işlemde görüşü alınacak bir yasal danışman atanmasını öngörür. Md. 428 ise isteğe bağlı kısıtlama sebebi bulunan kişiye kayyım atanmasına imkân verir.

Hafif bir unutkanlık başlangıcında, kişi hâlâ kendi iradesini oluşturabiliyorsa önce bu seçenekleri değerlendirmek, hem kişinin onurunu korur hem de aile içi gerilimi azaltır. Kişinin henüz ehliyetli olduğu dönemde vereceği geniş kapsamlı bir vekâletname de bazı aileler için pratik bir ara çözümdür; ancak vekâletname, ehliyet kaybından sonra kötüye kullanım riskini tek başına ortadan kaldırmaz.

Vekâletnamenin şekli ve kapsamı için genel ve özel vekâletname farkı yazımıza bakılabilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir; aynı teşhis, bir kişide yasal danışmanlığı, diğerinde kısıtlamayı gerektirebilir.

Kısıtlama Başvurusundan Önce Hangi Belgeler Hazırlanmalı?

Başvurunun güçlü olması, sebebin belgelerle gösterilmesine bağlıdır. TMK md. 409 akıl hastalığında resmî sağlık kurulu raporunu zorunlu kıldığından mahkeme bu raporu kendisi aldırır; ancak dilekçeye eklenen tıbbi geçmiş, nüfus kaydı ve malvarlığı dökümü, incelemenin hızını ve isabetini doğrudan etkiler. Aşağıdaki liste uygulamadaki temel ihtiyacı karşılar.

  1. Kısıtlanması istenen kişinin nüfus kayıt örneği ve yerleşim yeri belgesi (yetkili mahkemenin tespiti için).
  2. Başvuranın kişiyle bağını gösteren nüfus kaydı (eş, çocuk, kardeş).
  3. Epikriz, poliklinik notları, ilaç listeleri gibi mevcut sağlık kayıtları.
  4. Savurganlık iddiasında tapu satış kayıtları, banka hesap hareketleri, kredi ve icra dosyaları.
  5. Kişinin günlük yaşamını bilen ve dinlenmesi istenecek tanıkların ad ve adresleri.
  6. Vasi olarak önerilen kişinin bilgileri ve vasiliği kabul edeceğine dair beyanı.
  7. Malvarlığı tehlikedeyse TMK md. 420 kapsamında geçici önlem talebi ve gerekçesi.

Masraf karşılamakta zorlanan aileler adli yardım imkânları hakkında bilgi alabilir. Aile hukukuna ilişkin diğer süreçler için aile ve boşanma hukuku çalışma alanımız sayfasına göz atabilirsiniz. Mevzuatın güncel metnine 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (mevzuat.gov.tr) üzerinden ulaşılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kısıtlama kararıyla ilgili en çok sorulan konular; kararın kim tarafından istenebileceği, yaşlılığın tek başına yeterli olup olmadığı, kısıtlının miras ve evlilik gibi kişisel işlemleri ve kaldırma sürecinin süresi üzerinde yoğunlaşır. Aşağıdaki kısa yanıtlar genel bilgi niteliğindedir; dosyanın özellikleri sonucu değiştirebilir.

Sadece yaşlılık nedeniyle bir kişi kısıtlanabilir mi?

Yaşlılık tek başına zorunlu kısıtlama sebebi değildir. Kişi yaşlılığı nedeniyle işlerini yönetemiyorsa ancak kendi isteğiyle kısıtlanabilir (TMK md. 408). Yakınların talebiyle kısıtlama için yaşlılığa bağlı demans gibi bir akıl zayıflığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi gerekir.

Kısıtlı kişi vasiyetname yapabilir mi?

TMK md. 502’ye göre vasiyet için ayırt etme gücü ve 15 yaşını doldurmuş olmak yeterlidir; kısıtlılık tek başına engel değildir. Ancak işlem anında ayırt etme gücü bulunmuyorsa vasiyetname iptal davasına konu olabilir. Bu nedenle sağlık raporuyla desteklenmiş resmî vasiyetname tercih edilir.

Kısıtlama davası ne kadar sürer?

Kanunda belirli bir süre yoktur. Süreyi en çok resmî sağlık kurulu raporunun alınma hızı belirler. Kişi muayeneye gelmezse TMK md. 436 kapsamında yerleştirme kararı gerekebilir. Malvarlığı tehlikedeyse dava sürerken TMK md. 420 uyarınca geçici önlem istenebilir.

Kısıtlanan kişinin banka hesabı ne olur?

Hesap kapanmaz, ancak kısıtlı kişi hesabındaki parayı kural olarak kendi başına yönetemez; işlemleri vasi yapar. Olağan yönetimi aşan harcama, ödünç verme veya yatırım gibi işlemler vesayet makamının iznine bağlıdır (TMK md. 462). Banka, ilan edilen kararla birlikte vasinin atama kararını ister.

Kısıtlamanın kaldırılmasını kim isteyebilir?

Kısıtlının kendisi ve ilgililerden her biri vesayetin kaldırılmasını isteyebilir; mahkeme sebep ortadan kalkmışsa re’sen de karar verir (TMK md. 472). Akıl hastalığına dayalı kısıtlamada yeni bir resmî sağlık kurulu raporu, savurganlıkta en az 1 yıl şikâyetsiz geçen süre aranır.

Kısıtlama kararı nüfus kaydına işlenir mi?

Kısıtlama kararı kesinleşince kısıtlının yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan olunur (TMK md. 410, 421). İlan sayesinde kısıtlılık üçüncü kişilere karşı sonuç doğurur; tapu, banka ve noter gibi kurumlar işlemlerde vasinin atama kararını ister ve vasiyi muhatap alır.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: KCD Hukuk