Makale · 14.11.2026

Uluslararası Çocuk Kaçırma ve İade Talebi

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Havalimanı koridorunda valizle yürüyen anne ve çocuk: uluslararası çocuk kaçırma ve iade talebi

Uluslararası çocuk kaçırma, bir ebeveynin ya da üçüncü kişinin, diğer ebeveynin hakkını ihlal ederek çocuğu alışık olduğu ülkeden başka bir ülkeye götürmesi veya orada alıkoymasıdır. Bu durumlarda uygulanan temel araç 25.10.1980 tarihli Lahey Sözleşmesi ve bu sözleşmenin Türkiye’deki usulünü düzenleyen 5717 sayılı Kanundur.

Sözleşmenin mantığı basittir: Velayetin kimde kalacağı tartışması, çocuğun alışık olduğu ülkenin mahkemesinde yapılmalıdır. Bu yüzden iade davası velayeti çözmez; çocuğu hızla eski düzenine geri götürmeyi hedefler. Aşağıda başvurunun nereye yapılacağını, 1 yıl kuralını, iadeyi engelleyen istisnaları ve kararın nasıl yerine getirildiğini anlatıyoruz.

Önemli Çıkarımlar

  • Lahey Sözleşmesi, haksız götürme veya alıkoymadan hemen önce mutat meskeni taraf bir devlette bulunan ve 16 yaşını doldurmamış çocuklara uygulanır (Sözleşme md. 4; 5717 s. K. md. 3/c).
  • Türkiye’de merkezi makam Adalet Bakanlığıdır; görev bugün Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü tarafından yürütülür.
  • Başvuru haksız götürmeden itibaren 1 yıl içinde yapılırsa mahkeme kural olarak derhal iadeye karar verir; 1 yıldan sonra çocuğun yeni çevresine uyumu iadeyi engelleyebilir (Sözleşme md. 12).
  • Türkiye’deki iade davaları aile mahkemesinde, basit yargılama usulüyle, adli tatilde de görülür ve harca tabi değildir (5717 s. K. md. 6, 9, 16, 27).
  • İade kararı velayetin esasına ilişkin karar değildir (Sözleşme md. 19).

Uluslararası Çocuk Kaçırma Ne Zaman Haksız Sayılır?

Sözleşme md. 3’e göre çocuğun yer değiştirmesi veya geri dönmemesi iki şart birlikte varsa kanuna aykırıdır: mutat mesken ülkesinin hukukuna göre bir kişiye tanınan koruma (velayet) hakkı ihlal edilmiş olmalı ve bu hak olay anında fiilen kullanılıyor olmalıdır. 5717 s. K. md. 3 velayet hakkını çocuğun bakım, gözetim ve meskenini belirleme hakkı olarak tanımlar.

Mutat mesken ne demektir?

Mutat mesken, çocuğun hayatının fiilen merkezlendiği yerdir: okula gittiği, sosyal çevresinin bulunduğu, düzenli yaşadığı ülke. Vatandaşlık veya ebeveynlerin nüfus kaydı tek başına belirleyici değildir. Yaz tatili için Türkiye’ye getirilen ve dönüş tarihinde geri götürülmeyen bir çocuk bakımından mutat mesken çoğu zaman yurt dışındaki yaşam yeridir; bu nedenle “alıkoyma” iddiası doğar.

Ebeveynin kendi çocuğunu götürmesi

Kaçırma iddialarının büyük kısmı ebeveynler arasındadır. Türk hukukunda evlilik devam ettiği sürece velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır (TMK md. 336). Bu nedenle evli ebeveynlerden birinin diğerinin rızası olmadan çocuğu yurt dışına götürüp orada tutması, ortak velayetin ihlali olarak Sözleşme kapsamına girebilir. Yurt içinde şehir değiştirme ise bu yazının değil, velayet değişikliği ve şehir dışına taşınma yazımızın konusudur.

Havalimanı bekleme salonunda oturan anne ve oğlu, çocuğun yurt dışına çıkışı

Lahey Sözleşmesi Hangi Ülkeler Arasında Uygulanır?

Sözleşme yalnızca her iki devletin de taraf olduğu ve aralarında yürürlükte bulunduğu durumlarda işler. Türkiye, 4461 sayılı Kanunla onaylanması uygun bulunan Sözleşmeyi 15.02.2000 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Bakanlar Kurulu kararıyla onaylamıştır; 5717 s. K. geçici md. 1 de 1/8/2000 sonrasındaki olaylara uygulanmayı öngörür.

Taraf devletlerin güncel listesi ve uygulama esasları Adalet Bakanlığının 65/2 sayılı Genelgesinde ve Bakanlığın uluslararası çocuk kaçırma sayfasında yer alır. Çocuğun götürüldüğü ülke Sözleşmeye taraf değilse merkezi makam mekanizması işlemez; bu durumda o ülkede velayet veya iade davası açmak, varsa Türk mahkemesi kararının tanınmasını istemek ve diplomatik yollar gündeme gelir.

Durum Başvurulacak yol Dayanak
Çocuk, taraf bir ülkeden Türkiye’ye getirildi Yabancı merkezi makam veya doğrudan Türkiye merkezi makamı; dava Cumhuriyet başsavcılığınca aile mahkemesinde açılır 5717 s. K. md. 4, 7
Çocuk, Türkiye’den taraf bir ülkeye götürüldü Türkiye merkezi makamı (Adalet Bakanlığı) veya o ülkenin merkezi makamı Sözleşme md. 8; 5717 s. K. md. 7/1
Çocuk, Sözleşmeye taraf olmayan ülkeye götürüldü O ülkede dava, Türk kararının tanınması talebi, diplomatik yollar Sözleşme uygulanmaz
Kişisel ilişki (ziyaret) hakkı engelleniyor Aynı usulle merkezi makama başvuru Sözleşme md. 21; 5717 s. K. md. 11

Yabancı ülkede verilmiş bir velayet kararının Türkiye’de sonuç doğurması ise ayrı bir süreçtir; yabancı boşanma kararının tanınması ve tenfizi bu konuyu ayrıntılı anlatır.

Merkezi Makama Başvuru Nasıl Yapılır?

5717 s. K. md. 3/a merkezi makamı Adalet Bakanlığı olarak belirler ve md. 4, Sözleşmeden doğan yükümlülüklerin mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirileceğini söyler. Başvuru, çocuğun mutat mesken ülkesindeki merkezi makama, Türkiye merkezi makamına ya da başka herhangi bir taraf devletin merkezi makamına yapılabilir (5717 s. K. md. 7/1).

Uygulamada dikkat edilmesi gereken bir isim farkı vardır. 5717 s. K. md. 3/g hâlâ “Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü” ifadesini kullanır. Bakanlığın resmî açıklamasına göre bu birim, 1 No.lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü ile birleştirilmiş ve adı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü olmuştur. Merkezi makam görevini bugün bu genel müdürlüğün Çocuk Hukuku Bürosu yürütür.

İade başvurusunda bulunması gereken bilgiler

  • Başvuranın, çocuğun ve çocuğu götürdüğü veya alıkoyduğu iddia edilen kişinin kimlik bilgileri.
  • Çocuğun doğum tarihi ve mümkünse doğum belgesi.
  • Başvurunun dayandığı esaslar: velayetin kaynağı (kanun, mahkeme kararı veya anlaşma) ve fiilen kullanıldığını gösteren belgeler.
  • Çocuğun bulunduğu yer ve birlikte olduğu varsayılan kişi hakkındaki tüm bilgiler.
  • Merkezi makam isterse, başvuran adına hareket etmeye yetki veren yazılı belge.

Bu liste Sözleşme md. 8 ve Bakanlığın açıklamasıyla örtüşür. Merkezi makamdan gelen belgelerde tasdik aranmaz (5717 s. K. md. 7/3), ancak yabancı dildeki belgelerin çevirisi dosyanın hızını belirgin biçimde etkiler. Okul kayıtları, kira sözleşmesi ve sağlık kayıtları mutat meskenin ispatında en işe yarayan belgelerdir.

Yatak üzerinde valizini kapatan çocuk, yurt dışına götürülmeden önceki hazırlık

Türkiye’de Uluslararası Çocuk Kaçırma İade Davası Nasıl Görülür?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; yetkili mahkeme ise başvuru sırasında çocuğun oturduğu veya koruma altına alındığı yer mahkemesidir (5717 s. K. md. 6). İade davası merkezi makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığınca açılır (md. 7/2). Mahkeme esasa girmeden önce uzmanlardan da yararlanarak sulhu teşvik eder (md. 8).

Usul kuralı İçerik Dayanak
Yargılama usulü Basit yargılama; öncelikle ve acele görülür 5717 s. K. md. 9
Adli tatil Davalar adli tatilde de görülür 5717 s. K. md. 16
Karar süresi beklentisi Başvurudan itibaren 6 hafta içinde karar verilmezse gecikmenin nedeni sorulabilir Sözleşme md. 11
Harç ve masraf Harca tabi değildir; masraflar kovuşturma ödeneğinden karşılanır, davayı kaybedene yükletilir 5717 s. K. md. 27
Adli yardım Başvuran adli yardımdan yararlanabilir 5717 s. K. md. 28
Kanun yolu Merkezi makam, başvuran veya davalı başvurabilir; karar kesinleşince yerine getirilir 5717 s. K. md. 17

Bir masraf ayrıntısı gözden kaçmamalıdır: Başvuran adına avukat katılımından doğan masraflar ile çocuğun iadesi sebebiyle doğan masraflar kovuşturma ödeneğinden karşılanmaz (5717 s. K. md. 27/2). Başsavcılık davayı açsa da başvuranın kendi vekili aracılığıyla dosyayı izlemesi, delil sunması ve duruşmalara katılması mümkündür.

Yurt dışı çıkış yasağı ve diğer geçici tedbirler

Dava sürerken çocuğun yeniden başka bir ülkeye götürülmesi en büyük risktir. 5717 s. K. md. 24’e göre mahkeme talep üzerine veya re’sen; çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulmasına, pasaport alınması veya yenilenmesinin durdurulmasına, okul, muhtarlık ve nüfus kayıtlarının değiştirilmesinin engellenmesine, pasaport ve kimlik kayıtlarına el konulmasına ve çocuğun belirli aralıklarla kontrol edilmesine karar verebilir. Md. 10 ise çocuğun akrabaya teslimi veya bir kuruma yerleştirilmesi gibi koruma tedbirlerini düzenler.

Bir Yıl Kuralı Neden Belirleyicidir?

Sözleşme md. 12’ye göre çocuğun bulunduğu devletin adli veya idari makamına müracaat anında haksız götürme veya alıkoymadan itibaren 1 yıldan az zaman geçmişse makam çocuğun derhal geri dönmesini emreder. 1 yıl geçtikten sonra yapılan başvuruda da iade kuraldır, ancak çocuğun yeni çevresine intibak ettiği tespit edilirse iade reddedilebilir.

Yeni çevreye uyum savunması

Burada iki pratik sonuç vardır. Birincisi, süre merkezi makama yazı yazıldığı tarihe göre değil, çocuğun bulunduğu ülkenin adli veya idari makamına müracaat anına göre değerlendirilir; bu nedenle başvurunun eksiksiz ve hızlı iletilmesi önemlidir. İkincisi, alıkoyma vakalarında sürenin başlangıcı, çocuğun geri dönmesi gereken tarihtir; bu tarihi gösteren uçak bileti, yazılı tatil izni veya mesajlar saklanmalıdır.

Örnek (temsilidir): Yurt dışında yaşayan bir anne, çocuğu iki aylık yaz tatili için Türkiye’ye babasıyla gönderir; baba dönüş tarihinde çocuğu geri götürmez. Annenin 14 ay sonra başvurması hâlinde baba, çocuğun Türkiye’de okula başladığını ve yeni çevresine uyum sağladığını ileri sürebilir. Aynı başvuru ilk aylarda yapılsaydı bu savunma kural olarak gündeme gelmezdi.

Bir kadın ve çocuğun birlikte valiz toplaması, iade kararının yerine getirilmesi

İade Talebi Hangi Hallerde Reddedilebilir?

Sözleşme iadeyi kural, reddi ise dar yorumlanan istisna olarak kurar. Md. 13 üç istisna sayar: velayetin fiilen kullanılmaması veya götürmeye rıza ya da sonradan kabul, iadenin çocuğu ciddi bir tehlikeye veya katlanılmaz bir duruma düşürme riski ve yeterli yaş ve olgunluktaki çocuğun itirazı. Md. 20 ise temel hak ve özgürlüklere aykırılığı ayrıca düzenler.

İstisna İspat yükü kimde? Uygulamada dikkat
Velayetin fiilen kullanılmaması, rıza veya sonradan kabul (md. 13/1-a) İadeye itiraz eden Yazılı muvafakat, mesajlar, uzun süre sessiz kalma değerlendirilir
Ciddi tehlike veya katlanılmaz durum riski (md. 13/1-b) İadeye itiraz eden Risk çocuğa yönelik ve somut olmalı; ebeveynler arası genel gerilim yetmez
Çocuğun dönmek istememesi (md. 13/2) Mahkeme çocuğu dinleyerek değerlendirir Çocuğun yaşı ve olgunluğu, görüşün bağımsızlığı önemlidir
Temel hak ve özgürlüklere aykırılık (md. 20) İadeye itiraz eden İstisnai ve dar uygulanır

Mahkeme bu istisnaları değerlendirirken çocuğun sosyal durumuna ilişkin merkezi makam bilgilerini göz önünde bulundurur (md. 13 son fıkra). Aile içi şiddet iddiası bulunan dosyalarda, şiddetin belgelenmesi (darp raporu, koruma kararı, polis kayıtları) ve iade hâlinde çocuğun mutat mesken ülkesinde nasıl korunacağı birlikte tartışılır.

Ayrıca 5717 s. K. md. 13, iade başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararının iade talebinin reddine gerekçe oluşturmayacağını açıkça belirtir. Çocuğu getiren ebeveynin Türkiye’de hızla velayet davası açması bu nedenle iadeyi kendiliğinden durdurmaz.

İade Kararı Velayeti Belirler mi?

Hayır. Sözleşme md. 19’a göre çocuğun geri dönmesine ilişkin karar koruma hakkının esasını etkilemez. 5717 s. K. md. 12 de iade kararı verilmişse hükümde ayrıca velayete ilişkin karar verilmeyeceğini düzenler; iade talebi reddedilirse velayet hakkında karar verilebilir. Velayetin esası kural olarak mutat mesken ülkesinde tartışılır.

Usulde de iade davasına öncelik tanınır. Görülmekte olan bir iade davası sırasında velayet davası açılmışsa velayet davası bekletilir (md. 14); iki dava birleştirilmişse ayrılır ve önce iade davası sonuçlandırılır (md. 15). Velayet uyuşmazlığında mahkemenin hangi ölçütlere baktığı için çocuğun üstün yararı ölçütleri yazımıza bakabilirsiniz; ortak velayet seçeneği ise boşanmada ortak velayet başlıklı yazımızda ele alınır.

İade Kararı Nasıl Yerine Getirilir?

İade ve şahsi ilişki kararları kesinleştiğinde yerine getirilir (5717 s. K. md. 17). 7343 sayılı Kanunla değişen md. 18’e göre bu ilamlar, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun Dördüncü Kısım hükümlerine göre teslim emri tebliğ edilmeksizin yerine getirilir. İşlemleri adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü yürütür.

  • Çocuğu alıkoyan kişi bulunmazsa yokluğunda yerine getirilir; çocuğun bulunabileceği yerler gerektiğinde zorla açtırılır (md. 19).
  • Kolluk, müdürlüğün yazılı başvurusu üzerine yardım etmekle yükümlüdür (md. 20).
  • Teslim sırasında psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı gibi uzmanlar hazır bulundurulur (md. 21).
  • Teslimin çocuğu ağır tehlike altında bırakacağı uzman tarafından tespit edilirse işlem ertelenir (md. 22).
  • Çocuğu gizleyen veya yeniden kaçıran kişi hakkında 5395 s. K. md. 41/F uygulanır (md. 25).

Yurt içi teslim ve kişisel ilişki kararlarının icrasındaki genel kurallar için çocuk teslimine uymama ve yaptırımları yazımız da yol gösterir.

Açık valiz içinde kıyafetler, pasaport ve seyahat belgeleri

Kaçırma Riski Varsa Önceden Hangi Adımlar Atılmalı?

En etkili koruma, olay gerçekleşmeden alınan tedbirdir. Boşanma veya velayet davası sürerken yurt dışına götürme riski varsa mahkemeden çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanması istenebilir. Olay gerçekleşmişse 1 yıllık süre işlemeye başlar; bu nedenle ilk haftalarda belgeleri toplayıp merkezi makama başvurmak Sözleşme md. 12 bakımından belirleyicidir.

  1. Çocuğun pasaportunun kimde olduğunu ve diğer ebeveynin çocuk adına pasaport alıp alamayacağını kontrol edin.
  2. Risk varsa görülmekte olan boşanma davasında yurt dışı çıkış yasağı ve pasaport işlemlerinin durdurulması tedbirini isteyin.
  3. Çocuğun mutat meskenini gösteren okul, sağlık, kira ve ikamet belgelerini dosyalayın.
  4. Yurt dışı seyahat izni verirken dönüş tarihini yazılı ve açık biçimde belirleyin.
  5. Kaçırma gerçekleşmişse vakit kaybetmeden Adalet Bakanlığına veya çocuğun bulunduğu ülkenin merkezi makamına başvurun.
  6. Eş yurt dışındaysa boşanma ve sorunları için yurt dışındaki eşle boşanma rehberimizi inceleyin.

Son madde için yurt dışındaki eşle boşanma ve tebligat yazımız pratik bilgi içerir. Ceza boyutuna gelince, TCK md. 234 çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunu velayet yetkisi elinden alınmış ana veya baba ile üçüncü derece dahil kan hısımları bakımından düzenler; ortak velayete sahip ebeveyn yönünden bu suçun oluşup oluşmadığı somut olaya göre değerlendirilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir. Diğer aile hukuku başlıkları için aile ve boşanma hukuku sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Uluslararası çocuk kaçırma dosyalarında aileler en çok kime başvuracaklarını, eşin izni olmadan yapılan yurt dışı seyahatinin hukuki sonucunu, davanın maliyetini ve iade kararının velayete etkisini sorar. Aşağıdaki kısa yanıtlar Lahey Sözleşmesinin Türkçe metni ile 5717 sayılı Kanunun güncel hâline dayanır; her dosyanın kendine özgü olguları sonucu değiştirebilir.

Çocuğum Türkiye'den yurt dışına götürüldü, nereye başvurmalıyım?

Sözleşmeye taraf bir ülkeye götürülmüşse Türkiye’deki merkezi makam olan Adalet Bakanlığına (Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü) veya doğrudan çocuğun bulunduğu ülkenin merkezi makamına başvurabilirsiniz. Başvurunun haksız götürmeden itibaren 1 yıl içinde ilgili ülke makamına ulaşması önemlidir.

Eşimin izni olmadan çocuğu yurt dışına götürebilir miyim?

Evlilik sürerken velayet ana ve babaya birlikte aittir (TMK md. 336). Diğer ebeveynin rızası olmadan çocuğu yurt dışına götürüp orada tutmak, Lahey Sözleşmesi anlamında haksız götürme sayılabilir ve iade davasına yol açabilir. Kısa bir seyahat için bile yazılı izin almak sonradan çıkacak uyuşmazlıkları önler.

Çocuk 16 yaşını doldurduysa Lahey Sözleşmesi uygulanır mı?

Hayır. Sözleşmenin uygulanması çocuk 16 yaşına geldiğinde sona erer (Sözleşme md. 4; 5717 s. K. md. 3/c). Bu yaştan sonra çocuğun bulunduğu ülkede velayet veya kişisel ilişki davası, ya da mevcut kararın tanınması gibi genel yollara başvurulur.

İade davası için harç ödenir mi?

5717 s. K. md. 27’ye göre bu davalar harca tabi değildir ve yargılama masrafları kovuşturma ödeneğinden karşılanıp davayı kaybedene yükletilir. Ancak başvuranın kendi avukatına ilişkin masraflar ile çocuğun iadesi sebebiyle doğan masraflar bu ödenekten karşılanmaz. Başvuran adli yardım da isteyebilir.

Lahey Sözleşmesine taraf olmayan bir ülkeye götürülen çocuk için ne yapılabilir?

Merkezi makam mekanizması işlemez. O ülkede velayet veya iade davası açmak, Türkiye’de verilmiş bir velayet kararının o ülkede tanınmasını istemek ve diplomatik temsilcilikler aracılığıyla bilgi almak gibi yollar değerlendirilir. Ülkenin iç hukuku sonucu doğrudan belirler.

İade kararı verilirse velayet diğer ebeveyne mi geçer?

Hayır. İade kararı yalnızca çocuğun mutat mesken ülkesine dönmesini sağlar; velayetin esasını etkilemez (Sözleşme md. 19). Velayetin kimde olacağı kural olarak çocuğun mutat mesken ülkesindeki mahkemede ayrıca tartışılır.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: KCD Hukuk