
Ücretten yapılan kesintiler, brüt ücret ile işçinin hesabına yatan net tutar arasındaki farkı oluşturan kalemlerdir. Bu kalemlerin bir kısmı kanunun zorunlu kıldığı vergi ve prim kesintileri, bir kısmı icra veya nedeniyle yapılan kesintiler, bir kısmı ise işverenin kendi alacağı ya da disiplin cezası gerekçesiyle yaptığı kesintilerdir. Sorun genellikle bu son grupta çıkar.
İşverenin kırılan bir makineyi, kasa açığını, geç gelmeyi ya da verilen avansı maaştan düşmesi her zaman hukuka uygun değildir. Aşağıda hangi kesintinin hangi şartla yapılabileceğini, sınırlarını ve hukuka aykırı bir kesinti karşısında işçinin hangi yollara başvurabileceğini maddeler hâlinde anlatıyoruz.
Önemli Çıkarımlar
- Ücret kesme cezası ancak toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle verilebilir; ayda iki gündeliği aşamaz ve sebebiyle birlikte derhal bildirilmelidir (4857 s. İş K. md. 38).
- Ceza olarak kesilen para işverende kalmaz; bir ay içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına yatırılır (md. 38/3).
- İşveren kendi alacağını, işçinin rızası olmadıkça ücret borcuyla takas edemez; kasten verilen ve yargı kararıyla sabit zarar ise ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir (6098 s. TBK md. 407/2).
- Aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez ve başkasına devredilemez; nafaka alacaklılarının hakları saklıdır (İş K. md. 35).
- Ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması, işçiye haklı nedenle derhal ve imkânı verir (İş K. md. 24/II-e).
Ücretten Yapılan Kesintiler Nelerdir?
Ücretten yapılan kesintiler hukuki dayanaklarına göre beş gruba ayrılır: kanuni kesintiler, icra ve nafaka kesintileri, disiplin amaçlı ücret kesme cezası, avans mahsubu ve işverenin işçiden olan alacağı. 4857 s. İş K. md. 37/2 uyarınca bunların her biri ücret hesap pusulasında ayrı ayrı gösterilmek zorundadır.
| Kesinti türü | Dayanak | Temel sınır |
|---|---|---|
| Gelir vergisi, damga vergisi, SGK ve işsizlik sigortası işçi payı | İlgili vergi ve sigorta kanunları | Oran kanunla belirlenir; işveren takdiri yoktur |
| İcra haczi ve devir | İş K. md. 35 | Aylık ücretin dörtte birini aşamaz |
| Nafaka kesintisi | İş K. md. 35 son cümle | Dörtte bir sınırına bağlı değildir; nafaka alacaklısının hakkı saklıdır |
| Ücret kesme cezası | İş K. md. 38 | Sözleşmede yazılı sebep, ayda en çok iki gündelik |
| Avans mahsubu | TBK md. 406/4 | Yalnızca verilen avans kadar |
| İşverenin zarar veya borç alacağı | TBK md. 407/2 | İşçinin rızası veya kasten zarar ve yargı kararı |
Kanuni kesintiler ve net ücret
Gelir vergisi, damga vergisi ile sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası primlerinin işçi payı, işverenin tercihine bağlı olmayan kesintilerdir. Oranları ilgili kanunlarla belirlenir ve işveren bunları kesip ilgili kurumlara yatırmakla yükümlüdür. Bu kalemlerde uyuşmazlık genellikle oranın kendisinde değil, prime esas kazancın düşük gösterilmesinde çıkar. Bordroda gösterilenden fazla ücretin elden ödendiği durumlar bu nedenle ayrıca incelenmelidir.
Ücret hesap pusulası neden önemli?
İş K. md. 37, işverene her ödemede ücret hesabını gösteren imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula verme yükümlülüğü getirir. Pusulada fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri gibi eklemelerle birlikte vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesintinin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. Kesintinin pusulada görünmemesi, ileride hesap tartışmasında işverenin aleyhine bir eksiklik olarak değerlendirilir.

İşveren Ücret Kesme Cezası Verebilir mi?
Verebilir, ancak sıkı şartlarla. 4857 s. İş K. md. 38/1 uyarınca işveren, toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilmiş sebepler dışında işçiye ücret kesme cezası veremez. Md. 38/2’ye göre kesinti işçiye sebepleriyle birlikte derhal bildirilmeli ve bir ayda iki gündeliği aşmamalıdır. Parça başı ücrette sınır, iki günlük kazançtır.
Ücret kesme cezası şartları
| Şart | Kanundaki karşılığı | Uygulamada kontrol |
|---|---|---|
| Sebebin önceden yazılı olması | TİS veya iş sözleşmesinde gösterilen sebepler (md. 38/1) | Personel yönetmeliği sözleşmenin eki sayılıyorsa orada da yer alabilir |
| Derhal ve gerekçeli bildirim | Sebepleriyle beraber derhal bildirim (md. 38/2) | Yazılı bildirim ve tebliğ belgesi |
| Aylık üst sınır | Ayda iki gündelik veya iki günlük kazanç (md. 38/2) | Aynı ay içindeki tüm ceza kesintileri toplanır |
| Paranın kullanımı | Bir ay içinde Bakanlık hesabına yatırma (md. 38/3) | İşyerinde ayrı hesap tutulması zorunlu |
Kesilen paranın Bakanlık hesabına yatırılması
Md. 38/3, ceza olarak kesilen paraların işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için kullanılmak üzere Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına, Bakanlıkça belirlenen bir bankaya kesildiği tarihten itibaren bir ay içinde yatırılacağını düzenler. Her işveren bu paraların ayrı bir hesabını tutmak zorundadır. Kesilen tutarın işletmenin kasasında kalması, kesintinin gerçekte bir ceza değil işverenin kendi alacağını tahsil yöntemi olduğuna işaret eder.
Hangi Kesintiler Ceza Değil, Hangileri Hukuka Aykırıdır?
Her kesinti ücret kesme cezası değildir. İşçinin izinsiz çalışmadığı günün ücretinin ödenmemesi, karşılığı verilmeyen emeğin ücretinin doğmaması anlamına gelir ve md. 38 kapsamında değildir. Buna karşılık geç kalan işçiden tam gün ücret kesilmesi ya da çalışılan saatin ücretinin ceza amacıyla ödenmemesi, md. 38’in şartlarına tabi bir cezadır.
Sık görülen hukuka aykırı kesintiler
- Sözleşmede yazmayan bir sebeple, örneğin müşteri şikâyeti gerekçesiyle sabit tutarda kesinti yapılması.
- Bir ayda iki gündeliği aşan toplam ceza kesintisi.
- Kasa açığı, fire veya kırılan eşya bedelinin işçinin rızası alınmadan maaştan düşülmesi.
- İşçiye kesintinin sebebi bildirilmeden yalnızca bordroya yansıtılması.
- Kesilen paranın Bakanlık hesabına yatırılmayıp işyerinde tutulması.
Devamsızlıkta kesinti ile fesih arasındaki ilişki
İzinsiz ve mazeretsiz devamsızlıkta işveren, çalışılmayan günlerin ücretini ödemeyebilir. Bunun ötesinde ayrıca ceza kesintisi yapılacaksa md. 38 şartları aranır. Devamsızlık İş K. md. 25/II-g’deki sınırlara ulaşmışsa işveren ücret kesmek yerine sözleşmeyi haklı nedenle feshetme yoluna da gidebilir; ancak bu hakkın altı iş günü içinde kullanılması gerekir. Bu sürenin işleyişi işverenin haklı nedenle feshi ve altı iş günü kuralı yazısında açıklanmıştır. Çıkışta ödenmesi gereken izin alacakları için ise kullanılmayan yıllık izin ücreti alacağı yazısına bakılabilir.
İdari para cezası
İş K. md. 102/b, md. 38’e aykırı olarak ücret kesme cezası veren veya yaptığı kesintinin sebebini ve hesabını bildirmeyen işverene idari para cezası öngörür. Cezanın tutarı her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir. İdari yaptırım, işçinin kesilen tutarı geri isteme hakkını ortadan kaldırmaz; ikisi birbirinden bağımsızdır.
İşveren Zararını Ücretten Kesebilir mi?
Kural olarak hayır. 6098 s. TBK md. 407/2’ye göre işveren, işçiden olan alacağı ile ücret borcunu işçinin rızası olmadıkça takas edemez. Tek istisna, işçinin kasten sebebiyet verdiği ve yargı kararıyla sabit olan zarardır; bu alacak da ancak ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir.
Takas yasağı ve işçinin rızası
Takas yasağı, ücretin işçinin geçim kaynağı olmasından doğar. İşçinin rızası, belirli bir alacak ve belirli bir tutar için serbest iradeyle verilmelidir. İşe girişte imzalatılan ve her türlü zararın maaştan kesileceğini söyleyen genel kayıtların, somut zarar doğduğunda verilmiş bir rıza yerine geçip geçmeyeceği tartışmalıdır. TBK md. 407/3 ayrıca ücretin işveren lehine kullanılacağına ilişkin anlaşmaları geçersiz sayar; işçiye ücretiyle işverenden mal almayı zorunlu kılan düzenlemeler bu kapsamdadır.
Kasten verilen zarar ve yargı kararı
İşçinin işverene kusuruyla verdiği zarardan sorumluluğu TBK md. 400’de düzenlenir ve bu sorumlulukta işin tehlikeli olup olmadığı ile işçinin uzmanlığı dikkate alınır. Ancak ücretten takas için hafif ihmal yetmez: zararın kasten verilmiş ve mahkeme kararıyla sabit olması gerekir. Bu şartlar yoksa işveren alacağını ayrıca dava veya takip yoluyla istemelidir.

Avans ve Borç Para Mahsubu Nasıl Yapılır?
6098 s. TBK md. 406/4, işçinin zorunlu ihtiyacı ortaya çıktığında ve işveren hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumdaysa, işverene hizmetle orantılı avans verme yükümlülüğü yükler. Avans, henüz ödenmemiş ücretin önceden verilmesidir. Bu yüzden sonraki ücretten düşülmesi takas değil, zaten yapılmış ödemenin hesaba katılmasıdır.
Avans ile borç para farkı
Uygulamada en çok karıştırılan nokta budur. İşverenin işçiye verdiği ve ileride geri ödenecek bir borç para, ücretin peşin ödemesi değil, ayrı bir alacaktır. Bu alacağın ücretten düşülmesi TBK md. 407/2’deki takas kuralına tabidir ve işçinin rızasını gerektirir. Ödeme belgesinde “ücret avansı” mı yoksa “borç” mu yazdığı, iş sözleşmesi sona erdiğinde yapılacak hesapta doğrudan sonuç doğurur. Belgede tutar, tarih ve hangi döneme mahsup edileceği açıkça yazılmalıdır.
İcra ve Nafaka Kesintisinde Sınır Nedir?
4857 s. İş K. md. 35’e göre işçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. İşçinin bakmakla yükümlü olduğu aile üyeleri için hâkimin takdir edeceği miktar bu paraya dahil değildir. Aynı maddenin son cümlesi nafaka alacaklılarının haklarını saklı tutar.
Nafaka kesintisinin önceliği
Nafaka alacaklılarının hakları İş K. md. 35’te saklı tutulduğundan, nafaka kesintisi diğer alacaklar için geçerli dörtte bir sınırına bağlı tutulmaz. 2004 s. İİK md. 83 ise birden fazla varsa bunların sıraya konacağını, öndeki haczin kesintisi bitmeden sonrakine geçilemeyeceğini düzenler. Aynı ücrete hem nafaka hem başka bir icra kesintisi geldiğinde işverenin muhasebe biriminin bu iki kuralı birlikte uygulaması gerekir. Haciz oranlarının ve haczin kaldırılma yollarının ayrıntısı maaş haczinde haczedilebilir oran ve kaldırma yolları yazısında, İzmir’deki uygulama ise İzmir’de maaş haczi ve kaldırma yolu yazısında anlatılmıştır.
Kredi için yapılan maaş temlikleri
İşçinin bir banka veya finans kuruluşuna maaşını temlik etmesi de md. 35’teki devir ve temlik sınırına tabidir. Dörtte biri aşan bir temlikin işveren tarafından uygulanması, işçinin geçimini koruyan bu sınırı aşar. İşçinin rızasıyla yapılan sendika aidatı veya bireysel emeklilik gibi kesintiler ise dayandıkları kanunlara göre ayrıca değerlendirilir ve bordroda ayrı kalem olarak gösterilmelidir.
Haksız Kesinti Yapılırsa İşçi Ne Yapabilir?
Haksız kesilen tutar, işçinin ödenmemiş ücret alacağıdır ve İş K. md. 32 son fıkrası uyarınca beş yıllık zamanaşımına tabidir. Ücretin kanun veya sözleşme şartlarına uygun hesaplanmaması ayrıca md. 24/II-e uyarınca işçiye sözleşmeyi haklı nedenle derhal feshetme ve kıdem tazminatı isteme imkânı verir.
Arabuluculuk ve dava süreci
Ücret alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 s. K. md. 3/1). Anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılır. yoluna gidilecekse fesih bildiriminde kesintinin hangi ay, hangi tutarda ve hangi gerekçeyle yapıldığı açıkça yazılmalıdır. Haklı fesih şartları için işçinin haklı nedenle derhal feshi yazısına, ücretin hiç ödenmediği durumlar için ücretin ödenmemesi hâlinde işçinin yolları yazısına bakılabilir. Çıkışta imzalatılan belgelerin etkisi ise ibraname ve geçerlilik şartları yazısında ele alınmıştır.

Bordroda Hangi Kontroller Yapılmalı?
Ücret kesintilerinden doğan uyuşmazlıkların çoğu, bordronun aylarca kontrol edilmeden imzalanmasından kaynaklanır. İş K. md. 37’ye göre her kesinti pusulada ayrı gösterilmek zorunda olduğundan, aşağıdaki kontroller hem işçi hem de işveren için uyuşmazlığı daha başlamadan önleyen pratik bir kontrol listesi işlevi görür.
- Brüt ücret iş sözleşmesindeki tutarla aynı mı; fazla çalışma ve tatil ücretleri ayrı satırda mı?
- Her kesintinin adı, tutarı ve dayanağı pusulada ayrı ayrı yazılı mı?
- Ceza kesintisi varsa sözleşmede bu sebep yazılı mı, ayrıca yazılı bildirim yapılmış mı ve aylık toplamı iki gündeliği aşıyor mu?
- Avans mahsubu, gerçekten verilmiş bir ücret avansına mı dayanıyor, yoksa ayrı bir borç mu düşülüyor?
- İcra ve temlik kesintilerinin toplamı aylık ücretin dörtte birini aşıyor mu; nafaka kesintisi ayrı mı gösterilmiş?
- Kasa açığı veya hasar bedeli için işçinin o tutara özgü yazılı rızası var mı?
Fazla çalışma kalemlerinin ispatı için fazla mesai alacağının ispatı yazısı yol gösterir. İş hukuku uyuşmazlıklarına ilişkin diğer konular ve Av. Mehmet İlker Dinç profili incelenebilir. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir. Hükümlerin tam metni için 4857 sayılı İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu incelenebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ücret kesintileriyle ilgili sorular çoğunlukla ceza kesintisinin üst sınırı, kırılan eşya veya kasa açığının maaştan düşülmesi, geç kalma kesintisi, icra oranı ve haksız kesinti sonrasında işçinin hakları üzerinde toplanır. Aşağıdaki kısa cevaplar İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu hükümlerine dayanır ve genel bilgi niteliğindedir.
İşveren maaştan ne kadar ceza kesebilir?
İş K. md. 38/2’ye göre ceza olarak yapılan kesintiler bir ayda iki gündelikten, parça başı veya iş miktarına göre ücrette iki günlük kazançtan fazla olamaz. Kesinti ancak TİS veya iş sözleşmesinde yazılı bir sebebe dayanabilir ve sebebiyle birlikte derhal bildirilmelidir.
Kırdığım malzemenin parası maaşımdan kesilebilir mi?
İşçinin rızası yoksa kesilemez. TBK md. 407/2 işverenin alacağını ücretle takas etmesini yasaklar. İstisna, kasten verilen ve yargı kararıyla sabit zarardır; o da ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir. Aksi hâlde işveren alacağını ayrıca dava etmelidir.
İşe geç geldiğim için tam gün ücretim kesilebilir mi?
Çalışılmayan sürenin ücreti ödenmeyebilir; ancak birkaç dakikalık gecikme için tam günlük ücret kesilmesi, karşılığı verilmiş emeğin ücretini de kapsadığından ceza niteliğindedir. Bu durumda İş K. md. 38’deki sözleşmede yazılı sebep, bildirim ve aylık iki gündelik sınırı uygulanır.
Maaşa gelen icra kesintisi ne kadar olabilir?
İş K. md. 35’e göre işçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez ve devredilemez. İşçinin bakmakla yükümlü olduğu aile üyeleri için hâkimin takdir ettiği miktar bu hesaba dahil değildir. Nafaka alacaklılarının hakları ise ayrıca saklıdır.
Haksız ücret kesintisi nedeniyle istifa edersem kıdem alabilir miyim?
Ücretin kanun veya sözleşme şartlarına uygun hesaplanmaması veya ödenmemesi, İş K. md. 24/II-e uyarınca haklı nedenle derhal fesih sebebidir. Bu yolla feshedilen sözleşmede, en az bir yıllık kıdem varsa kıdem tazminatı doğar. Fesih yazısında gerekçe açıkça belirtilmelidir.
Kesilen ücreti geri almak için ne kadar sürem var?
Haksız kesilen tutar ücret alacağıdır ve İş K. md. 32 son fıkrası uyarınca beş yıllık zamanaşımına tabidir. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Her ayın kesintisi ayrı bir alacak olduğundan, eski aylardaki kesintiler daha önce zamanaşımına uğrar.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (csgb.gov.tr)
İlgili yazılar
- Kısmi Süreli Çalışanın Kıdem Hakkı
- İşçinin Rekabet Yasağına Aykırı Davranışı
- İş Kazasında SGK'nın Rücu Davası
- Meslek Hastalığının Tespiti ve Tazminat
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.
Yazar: Av. Mehmet İlker Dinç, Avukat
Çalışma alanları: Sigorta Hukuku, Tazminat Hukuku, İş Hukuku, Şirketler Hukuku, Kurumsal Danışmanlık





