
Tasarrufun iptali davası şartları, alacaklının borçlunun elden çıkardığı mal üzerinden alacağını tahsil edip edemeyeceğini baştan belirler. Mahkeme davanın esasına girmeden önce davacının elinde aciz belgesi bulunup bulunmadığına, alacağın gerçek olup olmadığına ve tasarrufun bu alacaktan sonra yapılıp yapılmadığına bakar. Bu ön koşullardan biri eksikse en güçlü iddiası bile incelenmeden dava reddedilebilir.
Bu yazı, davanın açılabilmesi ve kabul edilebilmesi için aranan koşulları tek tek ele alır. Davanın İzmir’de hangi mahkemede ve nasıl yürüdüğü İzmir’deki tasarrufun iptali yargılamasını anlatan yazımızda ele alınmıştır; burada usul yalnızca şartlarla bağlantılı olduğu ölçüde anılır.
Önemli Çıkarımlar
- Davacının elinde geçici veya kesin sonucu alacağın karşılanamadığını gösteren, alacaklıya belirli haklar veren belge." aria-label="aciz vesikası — tanım">aciz vesikası ya da aciz belgesi niteliğinde haciz tutanağı bulunmalıdır (2004 s. İİK md. 277, 105, 143).
- Alacak, iptali istenen tasarruftan önce doğmuş olmalıdır; burada takip tarihi değil, borcun doğum tarihi esas alınır.
- İptal sebebi md. 278, 279 veya 280’den birine dayanmalı; ilk ikisinde aciz belgesinden geriye 1 yıl, md. 280’de işlemden itibaren 5 yıl içinde takip şartı aranır.
- Dava hakkı tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl geçmekle düşer (md. 284); bu süre hak düşürücüdür.
- Davalılardan biri davacının alacağını öderse dava reddedilir (md. 281/3); davasına karşı açılan iptal davasında aciz belgesi aranmaz (md. 97).
Tasarrufun İptali Davası Şartları Nelerdir?
Tasarrufun iptali davası şartları dört başlıkta toplanır: aciz belgesi, gerçek ve tasarruftan önce doğmuş bir alacak, iptale tabi bir tasarruf ve süre. 2004 s. İİK md. 277 davayı açabilecek kişileri sayar; md. 278-280 iptal sebeplerini, md. 284 ise 5 yıllık hak düşürücü süreyi düzenler.
Bu şartların bir kısmı niteliğindedir ve mahkemece kendiliğinden incelenir; bir kısmı ise davanın esasına ilişkin olup ispatı davacıya düşer. Ayrım önemlidir: dava şartı eksikse mahkeme işin esasına girmeden usulden ret kararı verir, esasa ilişkin şart ispatlanamazsa dava esastan reddedilir. Kanun metninin güncel hâline İcra ve İflas Kanunu (mevzuat.gov.tr) üzerinden ulaşılabilir; özellikle md. 278, 24.12.2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla yeniden yazılmıştır.
| Şart | Dayanak | Eksikse ne olur? |
|---|---|---|
| Geçici veya kesin aciz vesikası ya da aciz belgesi niteliğinde haciz tutanağı | İİK md. 277, 105, 143 | Dava şartı yokluğundan usulden ret |
| Alacağın gerçek olması ve takibin kesinleşmesi | İİK md. 277; Yargıtay uygulaması | Davanın reddi veya kesinleşmenin beklenmesi |
| Alacağın tasarruftan önce doğmuş olması | Yargıtay uygulaması | Esastan ret |
| Tasarrufun md. 278, 279 veya 280 kapsamına girmesi | İİK md. 278-280 | Esastan ret |
| Tasarruf tarihinden itibaren 5 yıl içinde dava açılması | İİK md. 284 | nedeniyle ret |
| Doğru taraf teşkili (borçlu ve tasarrufun diğer tarafı) | İİK md. 282 | Taraf eksikliği giderilmezse ret |
Aciz Belgesi Olmadan Dava Açılabilir mi?
Kural olarak hayır. 2004 s. İİK md. 277/1, iptal davasını elinde geçici veya kesin aciz vesikası bulunan alacaklıya tanır. md. 105’e göre haczi kabil mal bulunamazsa haciz tutanağı kesin aciz vesikası hükmündedir; malların alacağa yetmediği anlaşılırsa tutanak geçici aciz vesikası yerine geçer.
Kesin aciz vesikası çoğunlukla satıştan sonra, paralar dağıtıldığı hâlde alacağın bir kısmı karşılanamadığında md. 143 uyarınca düzenlenir. Bu belgenin hukuki sonuçları ayrı bir konudur ve aciz vesikasının sonuçlarını ele alan yazımızda işlenir. İptal davası bakımından önemli olan, belgenin davacıya md. 277’deki hakları vermesidir.
Aciz belgesi niteliğinde haciz tutanağı
Uygulamada en sık kullanılan belge, haciz mahallinde düzenlenen ve haczedilebilir mal bulunamadığını veya bulunan malların alacağı karşılamadığını gösteren tutanaktır. Yargıtay uygulamasında bu tutanağın borçlunun bilinen yerleşim yerinde ya da işyerinde fiilen yapılan bir haciz sonucunda düzenlenmesi aranır. Yalnızca adres araştırmasıyla yetinilen veya kapalı kapı tespitinden ibaret bir tutanak, aciz belgesi niteliği taşımayabilir.
Bu nedenle haciz tutanağında borçlunun adreste bulunup bulunmadığı, evdeki eşyanın hacizden muaf olup olmadığı ve tapu, araç, banka sorgularının sonucu açıkça yazılmalıdır. Elektronik sorgularda kayıtlı mal çıkmaması tek başına yeterli görülmeyebilir; fiilî haciz girişimiyle desteklenmesi güvenli yoldur.
Belge dava sırasında tamamlanabilir mi?
Aciz belgesi dava şartı olduğundan mahkeme bu eksikliği kendiliğinden gözetir. Yargıtay uygulamasında belgenin dava tarihinde mevcut olmasa bile hüküm tarihine kadar dosyaya sunulması yeterli kabul edilmektedir. Yine de belgesiz açılan bir dava, hacizde beklenmedik bir mal çıkarsa reddedilme riski taşır; bu yüzden önce haciz tamamlanmalı, sonra dava açılmalıdır.
Önemli bir istisna da vardır: Haczedilen mal için üçüncü kişi istihkak davası açarsa, haczi yaptıran alacaklı md. 97 uyarınca aciz belgesi ibraz etmek zorunda kalmadan karşı dava olarak iptal davası açabilir. İstihkak yargılamasının işleyişi hacizde istihkak davası yazısında anlatılmaktadır.

Alacağın Tasarruftan Önce Doğmuş Olması Neden Aranır?
İptal davası, borçlunun alacaklıya karşı sorumlu olduğu malvarlığını eksiltmesini hükümsüz kılmayı amaçlar. Bu yüzden Yargıtay uygulamasında alacağın, iptali istenen tasarruftan önce doğmuş olması aranır. 2004 s. İİK md. 277 aciz belgesine sahip alacaklıyı korur; tasarruf tarihinde henüz var olmayan bir alacak, kural olarak bu korumanın dışındadır.
Alacağın tasarruftan önce doğması: hangi tarih esas alınır?
Sık yapılan hata, icra takibinin başladığı tarihi borcun doğum tarihi saymaktır. Esas alınan, borcun kaynağının doğduğu tarihtir: kambiyo senedinde senedin düzenleme tarihi, kredi veya kira gibi sözleşmelerden doğan borçlarda borcun kaynaklandığı sözleşme tarihi, haksız fiilde ise fiilin gerçekleştiği tarih. Örneğin 2024’te düzenlenmiş bir bono için 2026’da takip yapılmışsa, 2025’teki bir tapu devri alacaktan sonra yapılmış sayılır.
Bu tarih tespiti davanın kaderini belirler. Takip ilamsız yapılıp itiraz edilmişse önce itirazın iptali davası veya yoluyla alacak kesinleştirilir. Takibin hangi anda kesinleştiği ve sonrasında atılacak adımlar icra takibinin kesinleşmesi yazısında ayrıca açıklanmıştır.
Alacağın gerçek ve kesinleşmiş olması
Yargıtay uygulamasında iptal davasının dayanağı olan takibin kesinleşmiş olması ve alacağın gerçek bir borç ilişkisine dayanması aranır. Borçlunun açtığı bir menfi tespit davasıyla borcun varlığı tartışmalı hâle gelirse mahkeme bu davanın sonucunu bekletici mesele yapabilir. Borçlu ile alacaklı arasında danışıklı bir takip yapıldığı anlaşılırsa, sahte alacağa dayanan iptal talebi de dinlenmez.
Hangi Tasarruflar İptale Tabidir?
2004 s. İİK md. 277, iptal davasının amacını md. 278, 279 ve 280’deki tasarrufların butlanına hükmettirmek olarak tanımlar. Dolayısıyla dava, sayılan üç gruptan birine giren bir işleme dayanmalıdır. md. 278 ve 279’da aciz belgesinden veya hacizden geriye 1 yıl, md. 280’de işlemden itibaren 5 yıl esas alınır.
İvazsız tasarruf ve bağışlama sayılan işlemler
7571 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen md. 278’e göre alışılmış hediyeler dışında, geçici veya kesin aciz belgesinin ya da aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği tarihten önceki 1 yıl içinde yapılan bağışlamalar ve ivazsız tasarruflar iptale tabidir. Altsoy, üstsoy, üçüncü derece dâhil kan ve kayın hısımları, son bir yıl içinde evliliği sona ermiş olsa bile eş ve ortak konutta yaşayanlarla yapılan işlemler, gerçek değerine uygun karşılık ispatlanmadıkça bağışlama sayılır.
Aynı maddeye göre borçlunun verdiği şeyin gerçek değerine göre pek aşağı bir bedelle yapılan sözleşmeler ve uygun karşılık ispatlanmadıkça ömür boyu gelir, intifa hakkı veya ölünceye kadar bakma sözleşmeleri de bağışlama kabul edilir. Bu düzenleme, boşanma sürecinde eşe yapılan devirleri yakından ilgilendirir; aile hukuku tarafındaki koruma araçları eşin mal kaçırmasına karşı tedbirler yazısında ele alınmıştır.
Aciz hâlindeki tasarruflar
md. 279 ise hacizden, aciz belgesinden veya iflastan önceki 1 yıl içinde yapılan belirli işlemleri sayar: önceden taahhüt edilmemiş rehin, para veya alışılmış ödeme araçları dışındaki ödemeler, vadesi gelmemiş borcun ödenmesi ve kişisel hakları kuvvetlendiren tapu şerhleri. İşlemden yararlanan, borçlunun durumunu bilmediğini ispat ederse dava dinlenmez.
Zarar verme kastı ile yapılan işlemler
md. 280, malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemleri kapsar. Şartı, işlemin diğer tarafının borçlunun mali durumunu ve kastını bilmesi veya bilmesini gerektiren açık emarelerin bulunmasıdır. Ayrıca işlemin yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl içinde borçlu hakkında haciz veya iflas yoluyla takip yapılmış olmalıdır.

İspat Yükü Kimdedir, Karineler Nasıl İşler?
İspat yükü iptal sebebine göre değişir. 2004 s. İİK md. 278’de yakınlarla yapılan işlem bağışlama sayılır ve aksini, yani gerçek değere uygun karşılığı tasarrufun diğer tarafı ispatlar. md. 280/3’te ise eş, usul, füru ve üçüncü dereceye kadar hısımların borçlunun durumunu bildiği farz olunur.
| Hüküm | Davacının ispatlaması gereken | Karşı tarafın kurtuluş imkânı |
|---|---|---|
| md. 278 (ivazsız tasarruf) | İşlemin aciz belgesinden önceki 1 yıl içinde yapıldığı ve ivazsız ya da yakınla yapıldığı | Gerçek değere uygun ivaz ödendiğini ispat |
| md. 278/b (pek aşağı fiyat) | Bedelin gerçek değerin çok altında olduğu ( değer tespiti) | Aksini, yani bedelin uygunluğunu ispat |
| md. 279 (aciz hâlinde işlem) | İşlemin hacizden, acizden veya iflastan önceki 1 yıl içinde yapıldığı | Borçlunun durumunu bilmediğini ispat |
| md. 280 (zarar verme kastı) | Borçlunun aczi, kastı ve karşı tarafın bunu bildiği veya bilmesi gerektiği | Yakın değilse bilmediğini savunma; yakınsa md. 279 son fıkrasına göre ispat |
| md. 280/4 (ticari işletme devri) | İşletmenin veya emtianın tamamının ya da önemli kısmının devri | Devirden en az 3 ay önce yazılı bildirim veya ilan yapıldığını ispat |
Uygulamada bedelin gerçekten ödenip ödenmediği, banka kayıtları ve tapudaki satış bedeli ile piyasa değeri karşılaştırılarak araştırılır. Devralanın bedeli ödeyecek ekonomik gücünün bulunmaması, borçlunun devirden sonra da taşınmazı kullanmaya devam etmesi, devrin takipten kısa süre önce yapılması gibi olgular birlikte değerlendirilir. Bu olgular, mirasçılar arasındaki muris muvazaası iddialarında kullanılan delillere benzer; ancak iki davanın amacı ve sonucu farklıdır.
Dava Kimlere Karşı ve Hangi Değer Üzerinden Açılır?
2004 s. İİK md. 282’ye göre iptal davası borçluya, borçlu ile hukuki işlem yapan veya ondan ödeme alan kişilere ve bunların mirasçılarına karşı açılır. Kötü niyetli sonraki edinenler de davalı gösterilebilir; ancak dava iyi niyetli üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmez. Taraf teşkili eksik kurulursa karar bozulabilir.
Uygulamada borçlu ile tasarrufun karşı tarafı birlikte davalı gösterilir. Mal ikinci bir kişiye devredilmişse o kişinin iyi niyetli olup olmadığı ayrıca tartışılır. Mal iyi niyetli bir kişiye geçmiş ve geri alınamıyorsa, md. 283/2 uyarınca ilk edinen, davacının alacağını aşmamak üzere malın yerine geçen değer oranında nakden tazmine mahkûm edilebilir.
Dava değeri ve harç
Yargıtay uygulamasında dava değeri, davacının alacağı ile tasarrufa konu malın değerinden hangisi azsa o miktar olarak kabul edilir ve harç buna göre hesaplanır. Çünkü davacı, alacağından fazlasını bu davayla elde edemez; davanın basit yargılama usulüyle görülmesi (İİK md. 281/1) ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu md. 316 vd. hükümlerini devreye sokar. Harç kalemlerine ilişkin yaklaşık bir fikir için dava harcı hesaplama aracı kullanılabilir; kesin tutar dava tarihindeki tarifeye göre belirlenir.
Dava Açma Süresi Nasıl Hesaplanır?
2004 s. İİK md. 284’e göre iptal davası hakkı, iptali istenen tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl geçmekle düşer. Bu süre değil hak düşürücü süredir; kesilmez, durmaz ve mahkemece kendiliğinden gözetilir. Taşınmaz devirlerinde tasarruf tarihi olarak uygulamada tapudaki devir tarihi esas alınır.
Hak düşürücü süre ile geriye dönük sürelerin farkı
Bu alanda üç ayrı süre karıştırılır. Birincisi md. 284’teki 5 yıllık dava açma süresidir. İkincisi md. 278 ve 279’daki geriye dönük 1 yıllık dönemdir: tasarrufun aciz belgesinden, hacizden veya iflastan önceki 1 yıl içinde yapılmış olması gerekir. Üçüncüsü md. 280’deki 5 yıllık takip şartıdır: işlemden itibaren 5 yıl içinde borçlu hakkında haciz veya iflas yoluyla takip yapılmış olmalıdır.
Örneğin 10.03.2023 tarihinde kardeşine ev devreden bir borçlu hakkında 2026’da haciz tutanağı alınmışsa, md. 278’deki 1 yıllık dönem geçmiş olabilir; ancak md. 280’e dayanılarak dava 10.03.2028’e kadar açılabilir. Bu örnek temsilidir. Süreleri izlemek için zamanaşımı ve süre hesaplama aracından yararlanılabilir; hak düşürücü sürenin yine de dosya özelinde kontrolü gerekir.

Dava Sırasında Hangi Gelişmeler Davayı Sona Erdirebilir?
2004 s. İİK md. 281/3’e göre davalılardan herhangi biri davacının alacağını öderse dava reddedilir ve mahkeme masrafları durumuna göre paylaştırır. Ayrıca takibin iptal edilmesi, alacağın başka yoldan tahsil edilmesi veya borçlunun yeni mal edinerek aciz hâlinin ortadan kalkması da davanın konusuz kalmasına yol açabilir.
Dava sürerken malın yeniden devredilmesini önlemek için md. 281/2 uyarınca dava konusu mallar hakkında istenebilir; teminatın gerekip gerekmediğini ve miktarını mahkeme takdir eder. Geçici hukuki koruma türleri arasındaki farklar için ihtiyati haciz ile ihtiyati tedbir farkı yazısına bakılabilir.
Mal kaçırma fiilinin cezai bir boyutu da olabilir: İİK md. 331, alacaklısını zarara sokmak kastıyla mevcudunu eksilten borçlu için şikâyete bağlı bir suç düzenler. Bu şikâyet hukuki davanın yerine geçmez; alacaklı malın kendisine ulaşmak için iptal davasına ihtiyaç duyar. Borçlunun mal beyanı yükümlülüğü ise mal beyanında bulunmama yaptırımları başlığı altında incelenmiştir.
Dava Açmadan Önce Hangi Belgeler Kontrol Edilmeli?
Tasarrufun iptali davası şartları belgeyle kurulduğu için dosya baştan eksiksiz hazırlanmalıdır. 2004 s. İİK md. 277 aciz belgesini, md. 284 ise 5 yıllık süreyi şart koştuğundan, dava dilekçesinden önce aşağıdaki liste üzerinden kontrol yapmak gecikme ve usulden ret riskini azaltır.
- Kesinleşmiş icra takip dosyası ve borcun doğum tarihini gösteren senet, sözleşme veya .
- Fiilî haciz sonucu düzenlenmiş, mal bulunmadığını veya malların yetmediğini gösteren haciz tutanağı ya da md. 143 kapsamında aciz vesikası.
- Tapu kayıt örneği ve satış akit tablosu: devir tarihi, beyan edilen bedel ve taraflar.
- Devralanla borçlu arasındaki yakınlığı gösteren nüfus kayıt örneği; ortak konut iddiası varsa adres kayıtları.
- Taşınmazın devir tarihindeki değerini gösterecek emsal bilgileri ve bilirkişi incelemesine esas belgeler.
- Mal sonradan başkasına devredildiyse sonraki tüm edinenlerin listesi ve devir tarihleri.
Bu belgeler dava şartlarının ve iptal sebebinin aynı dosyada birlikte ispatlanmasını sağlar. Büromuzun bu alandaki çalışmaları icra ve iflas hukuku sayfasında, yazının yazarı Av. Muhammed Çakmak hakkındaki bilgiler ise profil sayfasında yer alır. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
Tasarrufun iptali davasına hazırlanan alacaklılar, en çok aciz belgesinin zamanı, borçlunun yakınlarına yaptığı devirler ve sürelerin nasıl hesaplanacağı konusunda soru soruyor. Aşağıdaki yanıtlar 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun güncel metnine dayanır; her dosyada tarihlerin ve belgelerin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.
Borçlunun evinde haciz yapılmadan aciz belgesi alınabilir mi?
Kayıtlı mal sorgularının olumsuz çıkması tek başına yeterli görülmeyebilir. Yargıtay uygulamasında aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının, borçlunun bilinen adresinde fiilen yapılan bir haciz sonucunda düzenlenmesi aranır. Bu nedenle adres haczi yapılmadan dava açmak usulden ret riski taşır.
Takipten önce yapılan bir satış iptal edilebilir mi?
Evet, belirleyici olan takip tarihi değil borcun doğduğu tarihtir. Borç satıştan önce doğmuşsa, satış takipten önce yapılmış olsa bile iptal edilebilir. Satış borçtan önce yapılmışsa, kural olarak bu alacak için iptal davası sonuç vermez.
Borçlu evini boşandığı eşine devrettiyse ne olur?
7571 sayılı Kanunla değişen İİK md. 278’e göre son bir yıl içinde evliliği sona ermiş olsa bile eşe yapılan tasarruf, gerçek değerine uygun karşılık ispatlanmadıkça bağışlama sayılır. Devir aciz belgesinden önceki 1 yıl içindeyse iptal davasına konu olabilir.
Tasarrufun iptali davası kazanılırsa tapu alacaklıya mı geçer?
Hayır. İİK md. 283/1’e göre karar tapu kaydını değiştirmez; alacaklıya, kayıt düzeltilmeden o taşınmazın haciz ve satışını isteme yetkisi verir. Satıştan elde edilen bedel, alacak ve masraflar oranında alacaklıya ödenir.
Dava açılmadan önce mal için ihtiyati haciz istenebilir mi?
İİK md. 281/2, iptal davası açıldıktan sonra dava konusu mallar hakkında ihtiyati haciz verilebileceğini düzenler. Dava açılmadan önce ise genel ihtiyati haciz şartlarının (İİK md. 257) bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir; teminat konusu mahkemenin takdirindedir.
Beş yıllık süre geçtiyse başka bir yol kalır mı?
İİK md. 284’teki 5 yıllık süre hak düşürücüdür ve geçtikten sonra iptal davası açılamaz. Muvazaa nedeniyle genel hükümlere dayanan bir dava ya da şartları varsa İİK md. 331 kapsamında şikâyet ayrı ihtimallerdir; hangisinin uygun olduğu dosyaya göre değişir.
Kaynaklar
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (mevzuat.gov.tr)
İlgili yazılar
- İcra Takibinde Taahhüdü İhlal Suçu
- İhalenin Feshi Davası ve Süresi
- İcra Dosyasında Sıra Cetveline İtiraz
- İcra İnkar Tazminatı Hangi Hallerde İstenir
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.
Yazar: Av. Muhammed Çakmak, Avukat
Çalışma alanları: Bankacılık ve Finans Hukuku, Faktoring Hukuku, İcra ve İflas Hukuku, Ticaret Hukuku, Ticari Alacakların Tahsili





