
Müterafik , zarar görenin kendi davranışıyla zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunmasıdır ve tazminatın azaltılmasının ya da tamamen kaldırılmasının en yaygın sebebidir. Trafik kazasında emniyet kemeri takmayan yolcu, iş kazasında baret kullanmayan işçi, tıbbi tedavide hekimin talimatına uymayan hasta aynı hükmün farklı görünümleridir. Kurumun mantığı basittir: herkes kendi davranışının sonucuna katlanır.
Trafik kazalarında hatır taşımasıyla birlikte uygulanan müterafik kusur hatır taşıması ve müterafik kusur yazısında örnek hesapla anlatılmıştır. Bu yazı ise kurumu bütün sorumluluk türlerinde ele alıyor: kanuni dayanak, illiyet bağının kesilmesinden farkı, zararın artmasına katkı, çocuklar, iş kazası, tıbbi malpraktis, ispat yükü ve sigortaya etkisi.
Önemli Çıkarımlar
- Zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuş, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (6098 s. TBK md. 52/1).
- Kanun “kusurlu” değil “etkili olmuş” ifadesini kullanır; bu nedenle davranış ile zarar arasındaki bağlantı belirleyicidir.
- Zarar görenin ağır kusuru illiyet bağını keserse sorumluluk tamamen ortadan kalkabilir (2918 s. KTK md. 86/1).
- Çalışanın iş güvenliği yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez (6331 s. İSG K. md. 4/3).
- Müterafik kusuru, buna dayanarak tazminatın azaltılmasını isteyen taraf ispat eder.
Müterafik Kusur Nedir ve Hangi Hükme Dayanır?
Müterafik kusur, 6098 s. TBK md. 52/1 kapsamında zarar görenin zararı doğuran fiile razı olması, zararın doğmasında veya artmasında etkili olması ya da tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmasıdır. Bu hâllerde hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Hüküm bütün haksız fiillerde, TBK md. 114/2 yoluyla sözleşmeye aykırılıkta da uygulanır.
Hükmün lafzı önemli bir ayrıntı içerir: kanun zarar görenin “kusurlu” olmasından değil, zararın doğmasında veya artmasında “etkili olmuş” olmasından söz eder. Bu nedenle değerlendirmenin merkezinde zarar görenin davranışı ile zarar arasındaki bağlantı yer alır. Bir davranış kurala aykırı olsa bile zarara hiçbir etkisi yoksa, tazminat bu gerekçeyle azaltılamaz.
Zarar doğuran fiile rıza
TBK md. 52/1’in ilk hâli, zarar görenin fiile razı olmasıdır. Bilerek tehlikeli bir etkinliğe katılan, örneğin sporda olağan riskleri kabul eden kişi, bu risklerin gerçekleşmesinden doğan zararı kısmen üstlenmiş sayılabilir. Ancak rıza, ağır ihmal veya kast ile verilen zararları kapsamaz; vücut bütünlüğüne ilişkin rızanın sınırları ayrıca hukuka uygunluk yönünden değerlendirilir.
Tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırma
TBK md. 52/1’in üçüncü hâli, zarar görenin tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmasıdır. Zarar gören, zararın tespitini zorlaştıracak, delilleri ortadan kaldıracak veya sorumlunun zararı azaltma imkânını engelleyecek davranışlardan kaçınmalıdır. Örneğin hasarlı aracın ekspertiz yapılmadan hurdaya verilmesi ya da kazadan sonra zararı sınırlamak için yapılan makul teklifin gerekçesiz reddedilmesi, bu kapsamda değerlendirilebilir.

Müterafik Kusur ile İlliyet Bağının Kesilmesi Arasındaki Fark Nedir?
Müterafik kusur tazminatı azaltır; illiyet bağının kesilmesi ise sorumluluğu tamamen ortadan kaldırır. 2918 s. KTK md. 86 bu ayrımı açıkça yapar: işleten, kazanın zarar görenin ağır kusurundan ileri geldiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur (md. 86/1); kurtulamazsa ve zarar görenin kusurunu ispat ederse hâkim tazminatı indirebilir (md. 86/2).
| Kurum | Sonuç | Dayanak | Örnek |
|---|---|---|---|
| Müterafik kusur | Tazminat azaltılır veya kaldırılabilir | TBK md. 52/1, KTK md. 86/2 | Kemer takmayan yolcunun yaralanmasının ağırlaşması |
| İlliyet bağının kesilmesi | Sorumluluk tamamen kalkar | KTK md. 86/1 | Aniden ve gizlenerek yola atlayan yayanın ağır kusuru |
| Hatır indirimi | Hakkaniyet gereği azaltma | TBK md. 51, KTK md. 87/1 | Karşılıksız taşınan yolcunun zararı |
| Yükümlünün yoksulluğu | Hafif kusurlu yükümlü için azaltma | TBK md. 52/2 | Tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecek olan kişi |
Uygulamada en sık tartışma, zarar görenin kusurunun ne zaman “ağır” sayılacağıdır. Kusur oranı yüzde yüze yaklaştıkça dosya müterafik kusurdan illiyet bağının kesilmesine kayar. Bu nedenle kusur raporuna itiraz, tazminatın tamamını etkileyebilecek bir adımdır; itiraz yolları için trafik kazasında kusur tespitine itiraz yazısına bakılabilir. Hatır taşımasındaki ayrı azaltma sebebi ise hatır taşımasında tazminat indirimi yazısında anlatılmıştır.
Zararın Artmasına Katkı Nasıl Değerlendirilir?
TBK md. 52/1, zararın doğmasına katkıyı zararın artmasına katkıyla aynı tutar. Zarar gören, olaydan sonra da makul önlemleri almakla yükümlüdür. Tedaviyi makul bir gerekçe olmadan reddetmek, hekimin talimatlarına uymamak veya hasarlı malı korumamak, sonradan artan zararın kendisine yüklenmesine yol açabilir.
Sosyal güvenlik mevzuatında da benzer bir düşünce vardır. 5510 s. Kanun md. 22 uyarınca ceza sorumluluğu olmayanlar ve kabul edilebilir mazereti olanlar dışında, hekimin bildirdiği tedbir ve tavsiyelere uymayarak tedavi süresinin uzamasına veya iş göremezlik oranının artmasına neden olan sigortalının ödenek veya geliri, uzayan süre veya artan oran esas alınarak dörtte birine kadar eksiltilir; md. 22/b ağır kusuru yüzünden iş kazasına uğrayan sigortalı için üçte birine kadar eksiltme öngörür. Bu hükümler sorumluluk hukukundaki değerlendirmeye yol gösterir.
Koruyucu donanım kullanmama
KTK md. 78/1, 7574 s. Kanunla 2026’da yapılan değişiklikle emniyet kemeri, koruma başlığı ve gözlüğü ile çocuk bağlama sisteminin usulüne uygun kullanılmasını zorunlu tutar. Bu donanımların kullanılmaması müterafik kusur değerlendirmesine konu olabilir; ancak belirleyici olan, kullanılmamanın zarara etkisidir. Kask kullanmayan motosiklet yolcusunun bacağındaki kırıkta azaltma yapılmaz; baş yaralanmasında ise etkinin bilirkişiyle araştırılması gerekir.
Bu örnek temsilidir: Kemer takmadan ön koltukta yolculuk eden bir kişi, karşı aracın tam kusuruyla meydana gelen kazada başını ön cama çarparak yaralansın ve maddi zararı 800.000 TL olarak hesaplansın. Tıbbi , kemer takılmış olsaydı baş yaralanmasının büyük ölçüde önlenebileceğini belirtirse, mahkeme takdiren yüzde 20 müterafik kusur azaltması yapabilir ve sorumludan istenecek tutar 640.000 TL olur. Aynı kazada yolcunun yalnızca kolu kırılmış olsaydı, kemerin bu yaralanmaya etkisi ayrıca sorgulanırdı.

Çocukların ve Ayırt Etme Gücü Olmayanların Müterafik Kusuru Olur mu?
Bu konu tartışmalıdır. 4721 s. TMK md. 13 ayırt etme gücünü akla uygun davranma yeteneği olarak tanımlar; küçük yaştaki çocuk bu yetenekten yoksun olabilir. Ayırt etme gücü olmayan kişiye kusur yüklenemeyeceği için, onun davranışının müterafik kusur sayılıp sayılmayacağı öğretide ve uygulamada farklı biçimlerde değerlendirilmektedir.
TBK md. 52/1’in “etkili olmuş” ifadesi, kusur şartı aranmadan da zarar görenin davranışının hakkaniyet gereği gözetilebileceği görüşüne dayanak yapılmaktadır. Buna karşılık, küçük bir çocuğun yola koşmasının sürücünün kusurunu azaltmayacağı, aksine sürücünün çocuklara karşı daha dikkatli olması gerektiği de sıkça vurgulanır. Ayırt etme gücüne sahip daha büyük çocuklar ve gençler bakımından ise yaşlarına uygun bir özen ölçüsü üzerinden müterafik kusur değerlendirilebilir.
Anne ve babanın gözetim eksikliği
Çocuğun gözetimsiz bırakılması, anne ve babanın kendi kusuru olarak gündeme gelebilir. Ancak bu kusurun çocuğun kendi tazminat talebinden düşülüp düşülemeyeceği, anne ve babanın kendi talepleri bakımından ise nasıl gözetileceği ayrı sorulardır. Bu ayrım özellikle ölümlü kazalarda, anne ve babanın ve taleplerinde önem kazanır ve dosya özelinde değerlendirilmelidir.
İş Kazasında İşçinin Müterafik Kusuru Nasıl Belirlenir?
İşçi, TBK md. 417/2 uyarınca iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan önlemlere uymakla yükümlüdür. 6331 s. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 19/2-b de çalışanın kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmasını ve korumasını öngörür. Bu yükümlülüklere aykırılık, iş kazası tazminatında müterafik kusur olarak değerlendirilebilir.
Öte yandan işverenin yükümlülüğü yalnızca donanım sağlamakla bitmez. 6331 s. Kanun md. 4/1-b işverene tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme görevi verir; md. 4/3 ise çalışanların yükümlülüklerinin işverenin sorumluluğunu etkilemeyeceğini düzenler. Bu nedenle baret takmayan işçinin kusur oranı belirlenirken, işverenin bu durumu denetleyip denetlemediği, eğitim verip vermediği de aynı raporda değerlendirilir.
İş kazası sonrası atılacak adımlar iş kazasında hak kaybını önleyen adımlar yazısında, SGK’nın işverene başvurusu SGK rücu davası yazısında anlatılmıştır. 5510 s. Kanun md. 21 uyarınca iş kazası sonucu ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine Kurumca edilmez; işçinin kusuru bu yönden SGK ile hak sahipleri arasındaki ilişkiyi etkilemez.

Tıbbi Malpraktiste Hastanın Müterafik Kusuru Olur mu?
Olabilir. Hasta ile hekim veya hastane arasındaki ilişki çoğu zaman sözleşmeye dayanır ve TBK md. 114/2 uyarınca haksız fiil hükümleri, dolayısıyla TBK md. 52 de kıyasen uygulanır. Hastanın önemli bir sağlık bilgisini saklaması, ilaç kullanımına veya kontrol randevularına uymaması, zararın artmasında etkili olabilir.
Bu dosyalarda hastanın müterafik kusuru, hekimin aydınlatma yükümlülüğüyle birlikte değerlendirilir. Hastaya taburculuk sonrası yapması gerekenler açıkça anlatılmamışsa, talimata uymamasından söz etmek güçleşir. Kusurun ispatı ve bilirkişi incelemesi tıbbi malpraktiste kusurun ispatı yazısında, estetik operasyonlardaki sorumluluk estetik operasyonda hekimin sorumluluğu yazısında ele alınmaktadır.
Müterafik Kusuru Kim İspat Eder?
Müterafik kusuru, buna dayanarak tazminatın azaltılmasını isteyen taraf, yani kural olarak davalı ispat eder. TMK md. 6 her tarafın hakkını dayandırdığı olguları ispatla yükümlü olduğunu belirtir; KTK md. 86/2 de işletenin zarar görenin kusurunu “ispat ederse” tazminatın indirilebileceğini söyler. Zarar gören, kendi davranışının kusursuz olduğunu ispat etmek zorunda değildir.
İspatın konusu iki aşamalıdır: önce zarar görenin davranışı, ardından bu davranışın zarara etkisi. Emniyet kemeri takılmadığına ilişkin olay yeri tespitleri, kemer izinin bulunup bulunmadığına dair tıbbi kayıtlar, iş yerindeki kamera kayıtları ve eğitim tutanakları sık kullanılan delillerdir. Etkinin oranı ise çoğu dosyada teknik veya tıbbi bilirkişi raporuyla belirlenir; bilirkişi, davranış olmasaydı zararın ne ölçüde azalacağını açıklamalıdır.
Bilirkişi raporunda nelere bakılmalı?
Müterafik kusur oranı içeren bir bilirkişi raporu incelenirken üç soru sorulmalıdır: rapor, zarar görenin davranışını hangi delile dayanarak tespit etmiştir; bu davranışın zarara etkisini tıbbi veya teknik bir gerekçeyle açıklamış mıdır; önerilen oran ile açıklanan etki birbiriyle uyumlu mudur? Gerekçesiz bir yüzdelik oran, raporun eksik olduğunu gösterir ve ek rapor ya da yeni bilirkişi incelemesi talebinin dayanağını oluşturur.
Müterafik Kusur Sigorta Ödemesini Nasıl Etkiler?
Zorunlu trafik sigortasında KTK md. 92/g hak sahibinin kendi kusuruna denk gelen tazminat taleplerini kapsam dışında sayar; md. 92/j de destekten yoksun kalan hak sahibinin, destek şahsının kusuruna denk gelen taleplerini kapsam dışı bırakır. Bu nedenle müterafik kusur, hem sorumludan hem de sigortacıdan alınacak tutara yansır.
| Talep | Müterafik kusurun etkisi | Dayanak |
|---|---|---|
| Yaralanan kişinin maddi tazminatı | Kendi kusuru oranında azalır | TBK md. 52/1, KTK md. 86/2, md. 92/g |
| Ölenin yakınlarının destek tazminatı | Ölenin kusuru oranında azalır | KTK md. 92/j |
| Cenaze giderleri | Ölenin kusuru gözetilerek azaltılabilir | TBK md. 52/1, md. 53 |
| Manevi tazminat | Miktarın takdirinde gözetilir; trafik sigortası kapsamı dışındadır | TBK md. 56, KTK md. 92/f |
Ölümlü kazada yakınların talepleri, ölenin kendi davranışından bağımsız düşünülemez; destek tazminatının kimler tarafından istenebileceği destekten yoksun kalma tazminatı yazısında, cenaze masraflarının kapsamı cenaze giderlerinin tazmini yazısında açıklanmıştır. Manevi tazminatta müterafik kusurun miktara etkisi için manevi tazminat ölçütleri yazısına bakılabilir.
Müterafik Kusur İddiasına Karşı Neler Yapılabilir?
Müterafik kusur iddiasıyla karşılaşan zarar gören, önce davranışın gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini, ardından bu davranışın zarara etkisini sorgulamalıdır. İddia çoğu zaman genel bir cümleyle ileri sürülür; oysa azaltma için somut bir bağlantının ve oranın gösterilmesi gerekir. Aşağıdaki liste, dosyada hazırlanması gereken başlıca noktaları gösterir.
- Davranışın kendisini gösteren tutanak, kamera kaydı veya tanık beyanını inceleyin; varsayıma dayanan tespitlere itiraz edin.
- Davranış ile zararın türü arasındaki bağlantıyı sorgulayın (örneğin kask ile bacak kırığı arasında bağ yoktur).
- Bilirkişi raporunda müterafik kusur oranının nasıl hesaplandığını ve hangi tıbbi veya teknik veriye dayandığını kontrol edin.
- İş kazasında işverenin denetim, eğitim ve donanım sağlama yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini belgeleyin.
- Tıbbi dosyalarda size verilen taburcu ve tedavi talimatlarının yazılı olup olmadığını araştırın.
- Çocuk zarar görenlerde ayırt etme gücü ve yaşa uygun özen ölçüsü tartışmasını dosyaya taşıyın.
Trafik kazasında tazminatın genel büyüklüğü için trafik kazası tazminatı hesaplama aracı ön fikir verir; müterafik kusur oranı sonuca ayrıca yansıtılmalıdır. Tazminat dosyalarına ilişkin genel çerçeve tazminat hukuku çalışma alanımızda yer alır; bu yazı Av. Mehmet İlker Dinç tarafından hazırlanmıştır. Somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
Müterafik kusur iddiası tazminat dosyalarının neredeyse tamamında gündeme gelir. En çok sorulan konular; kemer takmamanın etkisi, yaya kusuru, çocukların durumu, işçinin koruyucu donanım kullanmaması ve azaltmanın sigorta ödemesine yansımasıdır. Aşağıdaki yanıtlar genel bilgi niteliğinde olup her dosya kendi delilleriyle değerlendirilir.
Müterafik kusur tazminatı tamamen ortadan kaldırabilir mi?
Kaldırabilir. TBK md. 52/1 hâkime tazminatı indirme veya tamamen kaldırma yetkisi verir. Zarar görenin kusuru çok ağırsa ve zararın asıl sebebi oysa, illiyet bağının kesildiği de kabul edilebilir; bu durumda sorumluluk hiç doğmaz (KTK md. 86/1).
Kırmızı ışıkta karşıya geçen yayanın tazminatı ne olur?
Yayanın kural ihlali müterafik kusur olarak değerlendirilir ve tazminat kusuru oranında azalır. Sürücünün de hız veya dikkatsizlik gibi bir kusuru varsa sorumluluk paylaştırılır. Yayanın kusuru çok ağır ve kazanın tek sebebi ise sürücü sorumluluktan kurtulabilir.
Müterafik kusur oranını kim belirler?
Oranı hâkim belirler; ancak teknik ve tıbbi konularda bilirkişi raporuna dayanır. Trafik kazalarında kusur bilirkişisi davranışların kazaya etkisini, tıbbi bilirkişi ise örneğin kemer takılmamasının yaralanmanın ağırlığına etkisini değerlendirir. Rapora süresi içinde itiraz edilebilir.
Kask takmayan işçi iş kazasında tazminat alabilir mi?
Alabilir. Kask takmamak müterafik kusur olarak tazminatı azaltabilir, ancak ortadan kaldırmaz. İşveren 6331 s. Kanun md. 4 uyarınca tedbirlere uyulup uyulmadığını denetlemekle yükümlüdür ve çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez.
Müterafik kusur manevi tazminatı da azaltır mı?
Azaltabilir. Manevi tazminatta oran matematiksel olarak uygulanmaz; zarar görenin katkısı TBK md. 56 kapsamında miktarın belirlenmesinde gözetilen koşullardan biridir. Manevi tazminat zorunlu trafik sigortası kapsamı dışında olduğundan sürücüden ve işletenden istenir.
Alkollü sürücünün aracına binen yolcu kusurlu sayılır mı?
Yolcu, sürücünün alkollü olduğunu biliyor veya bilmesi gerekiyorsa araca binmesi müterafik kusur olarak değerlendirilebilir. Kendini bilerek artmış bir tehlikeye soktuğu için tazminat azaltılabilir. Yolcunun durumu bilmediği hâllerde ise bu gerekçeyle azaltma yapılamaz.
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (mevzuat.gov.tr)
İlgili yazılar
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.
Yazar: Av. Mehmet İlker Dinç, Avukat
Çalışma alanları: Sigorta Hukuku, Tazminat Hukuku, İş Hukuku, Şirketler Hukuku, Kurumsal Danışmanlık





