Makale · 14.11.2026

Denetimli Serbestlikte Yükümlülükler

Bu yazıyı dinleyin
0:00 / –:––
Sokak temizliği yapan gönüllüler: denetimli serbestlik yükümlülükleri ve kamuya yararlı iş

Denetimli serbestlik yükümlülükleri, hapis cezasının bir kısmının cezaevi dışında infazından hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına kadar pek çok kararda kişiye yüklenen davranış kurallarıdır. Hepsinin ortak noktası, 5402 s. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu md. 5’te yazılıdır: tedbire tabi kişi, müdürlüğün hazırladığı programa ve görevlilerin uyarılarına uymak ve katlanmak zorundadır.

Uygulamada en çok karışıklık, yükümlülüğün hangi karara dayandığının bilinmemesinden doğar. Aynı “imza” veya “programa katılma” yükümlülüğünün ihlali, kararın türüne göre açık cezaevine iadeye, hükmün açıklanmasına ya da ertelenen cezanın çektirilmesine yol açabilir. Bu yazı, yükümlülükleri dayanakları ve ihlal sonuçlarıyla birlikte tek yerde gösterir.

Önemli Çıkarımlar

  • Denetimli serbestlik tek bir kurum değildir: 5275 s. Kanun md. 105/A, CMK md. 231/8, TCK md. 51 ve md. 50 ile koşullu salıverilme (5275 md. 107) farklı rejimler kurar.
  • 105/A ile cezası dışarıda infaz edilen hükümlü, cezaevinden çıktıktan sonra 5 gün içinde denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurmak zorundadır.
  • ’de denetim süresi 5 yıldır; ancak denetimli serbestlik tedbiri bu sürenin içinde en çok 1 yıl uygulanabilir (CMK md. 231/8).
  • Çağrılara veya denetim planına uyarıya rağmen uyulmaması, 5402 md. 5/2 uyarınca yükümlülük ihlali sayılır.
  • Müdürlüğün idari işlemlerine karşı infaz hâkimliğine şikâyet yolu açıktır (5402 md. 18/1).

Denetimli Serbestlik Yükümlülükleri Hangi Kararlarla Doğar?

Denetimli serbestlik yükümlülükleri tek bir kanundan değil, farklı kararlardan doğar. 5275 s. Kanun md. 105/A cezanın son kısmının dışarıda infazını, CMK md. 231/8 HAGB denetimini, TCK md. 51/4 ertelenen cezanın denetimini, 5275 md. 107/9 koşullu salıverilme sonrasını düzenler. 5402 s. Kanun ise bu kararların müdürlüklerce nasıl uygulanacağını belirler.

Denetimli serbestlik türleri karşılaştırma tablosu

Karar türü Dayanak Süre Tipik yükümlülük İhlalin sonucu
Cezanın denetimli serbestlikle infazı 5275 md. 105/A Koşullu salıverilme tarihine kadar Kamuya yararlı iş, konutta denetim, yer yasağı, program Açık ceza infaz kurumuna gönderilme (md. 105/A/6)
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması CMK md. 231/8 Denetim 5 yıl; tedbir en çok 1 yıl Eğitim programı, gözetim altında çalışma, yer yasağı Hükmün açıklanması (md. 231/11)
Hapis cezasının ertelenmesi TCK md. 51/3-4 Denetim 1-3 yıl Eğitim programı, gözetim altında çalışma Cezanın kısmen veya tamamen çektirilmesi (md. 51/7)
Koşullu salıverilme sonrası 5275 md. 107/6, 107/9 Denetim süresi; yükümlülük en çok 2 yıl Bölgede denetim, programlara katılma Koşullu salıverilmenin geri alınması (md. 107/12)
Kısa süreli hapse seçenek yaptırım TCK md. 50 Hükme göre Eğitim kurumu, yer yasağı, kamuya yararlı iş Hapis cezasının infazı (md. 50/6)

Uyuşturucu kullanma suçunda savcının verdiği denetimli serbestlik tedbiri ayrı bir rejimdir ve 5402 md. 12/A’da düzenlenir. Bu konunun ayrıntıları, uyuşturucu kullanma suçu ve erteleme yazımızda ele alınmıştır.

Cezanın Denetimli Serbestlikle İnfazında Hangi Yükümlülükler Var?

5275 md. 105/A/5’e göre cezası denetimli serbestlikle infaz edilen hükümlü, koşullu salıverilme tarihine kadar dört yükümlülükten birine veya birkaçına tabi tutulabilir: kamuya yararlı bir işte çalışma, bir konut veya bölgede denetim altında bulunma, belirlenen yerlere gitmeme ve belirlenen programlara katılma. Seçimi denetimli serbestlik müdürlüğü yapar.

Müdürlük, ilk görüşmede hükümlünün risk ve ihtiyaçlarını değerlendirir, yükümlülükleri ve buna göre hazırlanan denetim planını tebliğ eder. Bu tebliğ belgesi, sonraki bütün ihlal tartışmalarında başvurulacak temel belgedir; kişinin neyi, hangi sıklıkla ve nerede yapacağını gösterir. Belgenin bir örneğinin istenmesi ve saklanması bu nedenle yararlıdır.

Kamuya yararlı işte çalışma yükümlülüğü

Kanun bu çalışmanın hükümlüye bir ücret ödenmeksizin yaptırılacağını açıkça belirtir. Çalışılacak kurum, gün ve saatler müdürlükçe belirlenir; hükümlünün kendi işini ve aile düzenini sürdürebilmesi için çalışma saatlerinin planlanmasında bilgi vermesi yararlıdır. Müdürlük, md. 105/A/5 son cümleleri uyarınca risk ve ihtiyaçları dikkate alarak yükümlülükleri sonradan değiştirebilir.

Konutta denetim ve elektronik izleme

Konutta veya belirli bir bölgede denetim, elektronik izleme yoluyla da uygulanabilir. 5402 md. 15/A, şüpheli, sanık ve hükümlülerin elektronik cihazlarla izlenebileceğini, rızaları alınarak kendi cihazlarının da kullanılabileceğini düzenler. Cihazın şarj edilmemesi veya izin verilen alanın dışına çıkılması, ihlal tutanağı düzenlenmesine konu olabilir; bu nedenle izinli alan ve saatler yazılı olarak teyit edilmelidir.

TCK md. 191 kapsamındaki kullanma suçundan hükümlü olanlar, md. 105/A/5 uyarınca ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmak zorundadır. Bu ek yükümlülük, diğer suçlardan hükümlüler için otomatik olarak uygulanmaz.

Parkta süpürge ile çalışan görevli: kamuya yararlı işte çalışma yükümlülüğü

Cezanın Dışarıda İnfazından Kimler Yararlanabilir?

5275 md. 105/A/1 uyarınca açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan, koşullu salıverilmesine 1 yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlü, talep ederse cezasının kalanını denetimli serbestlikle çekebilir. 7550 s. Kanunla eklenen cümleye göre, kurumda geçirilmesi gereken sürenin en az onda birinin ve en az 5 günün geçirilmiş olması gerekir.

Özel gruplar ve kapsam dışı kalanlar

Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler için bu süre 2 yıl, ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlüler için 3 yıldır (md. 105/A/3). Buna karşılık adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu infaz usulünden yararlanamaz (md. 105/A/4); bu ayrım için adli para cezasının ödenmemesi yazımıza bakılabilir.

Başvuru ve beş günlük müracaat süresi

Karar, ceza infaz kurumu idaresinin değerlendirme raporu dikkate alınarak infaz hâkimi tarafından verilir. Hükümlü, kurumdan ayrıldıktan sonra talebinde belirttiği denetimli serbestlik müdürlüğüne 5 gün içinde başvurmak zorundadır (md. 105/A/6-a). Bu sürenin bitiminden itibaren 2 gün daha geçmesine rağmen başvurmayan hükümlü hakkında md. 105/A/8 uyarınca TCK md. 292-293 (hükümlünün kaçması) hükümleri uygulanır.

HAGB ve Ertelemede Denetim Süresi Yükümlülükleri Nelerdir?

CMK md. 231/8, 7589 s. Kanunla yapılan değişiklikten sonra da HAGB kararında 5 yıllık denetim süresi öngörür ve bu süre içinde en çok 1 yıl denetimli serbestlik tedbiri uygulanabilir. Ertelemede ise TCK md. 51/3 uyarınca denetim süresi 1 yıldan az, 3 yıldan fazla olamaz ve mahkûm olunan cezadan kısa tutulamaz.

Denetim süresi ile denetimli serbestlik tedbiri farkı

Bu iki kavram sıkça karıştırılır. Denetim süresi, kişinin yeni bir kasıtlı suç işlememesi gereken genel dönemdir. Denetimli serbestlik tedbiri ise bu dönemin bir bölümünde uygulanan somut yükümlülüklerdir: meslek sahibi olmayan için eğitim programı, meslek sahibi için gözetim altında ücret karşılığı çalışma, belirli yerlere gitme yasağı veya mahkemenin takdir edeceği başka bir yükümlülük (md. 231/8-a, b, c).

Denetim süresi içinde dava durur (md. 231/8 son cümle). Süre, kasten yeni suç işlenmeden ve denetimli serbestlik yükümlülüklerine uygun davranılarak geçirilirse açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir (md. 231/10). Yükümlülüğün 1 yıllık bölümü bittiğinde de bu nedenle dikkat sürmelidir.

Ertelemede mahkeme, denetim süresi içinde hükümlüye rehberlik edecek bir uzman kişi görevlendirebilir; bu kişi üçer aylık raporlarla infaz hâkimine bilgi verir (TCK md. 51/5). Mahkeme hiçbir yükümlülük belirlemeden de denetim süresinin geçirilmesine karar verebilir (md. 51/6). Süre iyi hâlli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır (md. 51/8).

HAGB şartları ve 7589 s. Kanunla gelen değişiklikler ayrı bir konudur; ayrıntılar için HAGB şartları ve denetim süresi rehberimizi ve İzmir’de HAGB uygulamasını anlatan yazıyı inceleyebilirsiniz.

Masada açık ajanda ve kalemler: denetim süresi ve program takviminin izlenmesi

Koşullu Salıverilmeden Sonra Hangi Yükümlülükler Uygulanır?

Koşullu salıverilen hükümlünün denetim süresi, 5275 md. 107/6 uyarınca kurumda geçirmesi gereken süre kadardır, ancak hak ederek tarihini geçemez. Md. 107/9’a göre infaz hâkimi, 2 yılı geçmemek üzere bu süre içinde hükümlünün denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenecek yükümlülüklere tabi tutulmasına karar verebilir.

Denetim süresinde hükümlü, infaz kurumunda öğrendiği meslek veya sanatı icra etmek üzere gözetim altında ücret karşılığında çalıştırılabilir (md. 107/7). On sekiz yaşından küçük hükümlüler ise denetim süresinde eğitimlerine, gerektiğinde barınma imkânı bulunan bir kurumda devam ederler (md. 107/8).

Md. 107/10, infaz hâkimine denetimli serbestlik tedbirini hiç uygulamama veya belirlenen yükümlülükleri süre içinde kaldırma imkânı da tanır. Topluma uyumu iyi giden bir hükümlü için yükümlülüklerin kaldırılmasını istemek, bu nedenle hukuken mümkün bir taleptir.

Denetimli Serbestlik Yükümlülüğü İhlal Edilirse Ne Olur?

İhlalin sonucu, yükümlülüğün dayandığı karara göre değişir. 5402 md. 5/2 uyarınca müdürlüğün çağrılarına veya denetim planına uyarıya rağmen uyulmaması ihlal sayılır. 105/A rejiminde ısrarlı ihlal açık cezaevine iadeye, HAGB’de hükmün açıklanmasına, ertelemede ertelenen cezanın çektirilmesine, koşullu salıverilmede ise kararın geri alınmasına yol açabilir. Hangi sonucun doğacağını görmek için önce karar örneğindeki kanun maddesine bakılmalıdır.

Yükümlülük ihlali sonuçları tablosu

Durum Sonuç Dayanak
105/A: 5 gün içinde müdürlüğe başvurmama, yükümlülüğe uymamakta ısrar, cezaevine dönmek isteme Koşullu salıverilme tarihine kadar açık ceza infaz kurumuna gönderilme 5275 md. 105/A/6
105/A: tedbir sırasında işlendiği iddia edilen, alt sınırı 1 yıl veya fazla kasıtlı suçtan kamu davası Açık kuruma gönderilebilir; beraat, düşme gibi kararlarda tedbire devam 5275 md. 105/A/7
105/A: iade kararına rağmen 2 gün içinde teslim olmama TCK md. 292-293 hükümleri 5275 md. 105/A/8
HAGB: yükümlülüklere aykırı davranma veya kasten yeni suç Hükmün açıklanması; mahkeme cezanın yarısına kadar bir kısmının infaz edilmemesine karar verebilir CMK md. 231/11
Erteleme: kasıtlı suç veya uyarıya rağmen ısrar Ertelenen cezanın kısmen veya tamamen infazı TCK md. 51/7
Koşullu salıverilme: hapis gerektiren kasıtlı suç veya uyarıya rağmen ısrar Koşullu salıverilme kararının geri alınması 5275 md. 107/12

Uyarı ve ısrar şartı

Tablodaki rejimlerin çoğunda tek bir aksaklık doğrudan yaptırıma yol açmaz; kanun “uyarıya rağmen ısrar” arar. Bu nedenle müdürlükten gelen uyarı yazıları ciddiye alınmalı, mazeret varsa yazılı olarak ve belgeyle bildirilmelidir. HAGB’de ise md. 231/11 ısrar şartından söz etmez; yükümlülüğe aykırılık doğrudan hükmün açıklanması sonucunu doğurabilir.

Belgeleri inceleyen el: yükümlülük ihlali tutanağına karşı belge hazırlığı

Yükümlülüğe Uymak Mümkün Değilse Ne Yapılmalı?

Yükümlülüğü yerine getirmeyi engelleyen hastalık, iş değişikliği veya taşınma gibi durumlar sessizce geçiştirilmemelidir. 5275 md. 105/A/5 müdürlüğe yükümlülükleri değiştirme yetkisi verir; TCK md. 50/7 de seçenek tedbirin hükümlünün elinde olmayan nedenlerle yerine getirilememesi hâlinde infaz hâkimliğince değiştirileceğini düzenler. Engel ortaya çıkar çıkmaz yazılı başvuru yapılması gerekir.

Denetimli serbestlik müdürlüğü işlemine şikâyet

Müdürlüklerin idari nitelikteki eylem ve işlemlerine karşı 5402 md. 18/1 uyarınca infaz hâkimliğine şikâyette bulunulabilir; hâkim kararlarına karşı ise itiraz yolu açıktır (md. 18/2). İnfaz hâkimliği başvurularının İzmir’deki işleyişi için planlanan infaz hâkimliğine şikâyet yazımıza bakılabilir.

Bir örnek (temsilidir): Belediyede kamuya yararlı işte çalışma yükümlülüğü verilen bir hükümlü, vardiyalı çalıştığı işyerinin saatleri değiştiği için iki kez çalışmaya gidemesin. İşverenden alınan vardiya yazısı ile müdürlüğe başvurup saat değişikliği istemek, ihlal tutanağı düzenlenmesini beklemekten çok daha güvenli bir yoldur. Bu örnek temsilidir.

Masada adalet terazisi ve dosyalar: infaz hâkimliğine şikâyet süreci

Denetim Sürecinde Hangi Belgeler Saklanmalı?

Denetimli serbestlik sürecinde kişinin elindeki en güçlü delil, yükümlülüğe uyduğunu gösteren belgelerdir. İhlal iddiası ile karşılaşıldığında infaz hâkimliğine veya mahkemeye sunulacak savunma, 5402 md. 5/2’deki “uyarıya rağmen uymama” ölçütüne göre değerlendirileceğinden, aşağıdaki belgelerin düzenli saklanması önerilir. Belgelerin bir kopyası, avukatla paylaşılmak üzere ayrı bir dosyada tutulabilir.

  • Karar örneği: hangi kanun maddesine dayanıldığını ve süreyi gösteren infaz veya mahkeme kararı.
  • Müdürlükçe verilen denetim planı, program takvimi ve yükümlülük tebliğ belgesi.
  • İmza, çalışma ve program katılım çizelgelerinin fotokopileri veya müdürlükten alınan dökümler.
  • Mazeret belgeleri: sağlık raporu, işveren yazısı, adres değişikliği bildirimi.
  • Müdürlükten gelen uyarı yazıları ve bunlara verilen cevapların teslim belgeleri.

Ceza ve infaz hukuku alanındaki diğer içeriklerimiz ceza hukuku sayfamızda yer alır. Kalan infaz süresine dair genel bir hesap için infaz süresi hesaplama aracı kullanılabilir. Bu yazı Av. Yahya Köse tarafından hazırlanmıştır; somut durumunuzun dosya özelinde değerlendirilmesi gerekir. Kanun metinleri: 5275 s. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, 5402 s. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu.

Sıkça Sorulan Sorular

Denetimli serbestlik yükümlülükleri hakkında sorular çoğunlukla imza ve programlara katılım, seyahat, kamuya yararlı işte çalışmanın niteliği ve sürelerin hesabı üzerinde yoğunlaşır. Aşağıdaki kısa yanıtlar 5275 s. Kanun, 5402 s. Kanun, TCK ve CMK’nın güncel metnine dayanır ve kararın türüne göre farklılık gösterebilir.

Denetimli serbestlikte imzaya gitmezsem ne olur?

Sonuç, kararın türüne bağlıdır. 5402 md. 5/2’ye göre çağrılara veya denetim planına uyarıya rağmen uyulmaması ihlal sayılır. 105/A rejiminde ısrarlı ihlal açık ceza infaz kurumuna gönderilmeye, HAGB’de hükmün açıklanmasına yol açabilir. Mazeret varsa belgeyle ve yazılı olarak bildirilmelidir.

Denetimli serbestlikteyken yurt dışına çıkabilir miyim?

Kanun bu konuda tek bir kural koymaz; karar ve denetim planındaki yükümlülüklere bakmak gerekir. Belirli yerlere gitme yasağı veya bölgede denetim yükümlülüğü varsa izin alınmadan seyahat ihlal sayılabilir. Seyahat öncesinde müdürlüğe yazılı başvurup cevabı beklemek en güvenli yoldur.

Kamuya yararlı işte çalışırken ücret alınır mı?

Hayır. 5275 md. 105/A/5-a’da kamuya yararlı işte çalışmanın bir ücret ödenmeksizin yapılacağı belirtilir. HAGB ve ertelemede ise durum farklıdır: meslek sahibi olan kişinin gözetim altında ücret karşılığında çalıştırılması da bir yükümlülük türü olarak öngörülmüştür (CMK md. 231/8-b, TCK md. 51/4-b).

HAGB'de denetimli serbestlik ne kadar sürer?

CMK md. 231/8 uyarınca denetim süresi 5 yıldır; ancak denetimli serbestlik tedbiri olarak yükümlülük bu süre içinde en çok 1 yıl uygulanabilir. Yükümlülük sona erse bile 5 yıllık denetim süresi boyunca kasten yeni suç işlenmemesi gerekir.

Cezaevinden çıktıktan sonra müdürlüğe ne zamana kadar başvurulmalı?

105/A kapsamında tahliye edilen hükümlü, talebinde belirttiği denetimli serbestlik müdürlüğüne 5 gün içinde başvurmalıdır (5275 md. 105/A/6-a). Sürenin bitiminden itibaren 2 gün daha geçerse kaçma suçuna ilişkin TCK md. 292-293 hükümleri uygulanır (md. 105/A/8).

Yükümlülükler sonradan değiştirilebilir veya kaldırılabilir mi?

Evet. 105/A rejiminde müdürlük risk ve ihtiyaçlara göre yükümlülükleri değiştirebilir. Koşullu salıverilmede infaz hâkimi yükümlülükleri denetim süresi içinde kaldırabilir (5275 md. 107/10). Seçenek yaptırımlarda kişinin elinde olmayan nedenlerle uyum sağlanamıyorsa tedbir değiştirilir (TCK md. 50/7).

Denetimli serbestlikte geçen süre cezadan sayılır mı?

5275 md. 105/A kapsamında karar verilmişse evet: kanun, cezanın koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infazını öngörür. Bu dönem cezanın infazının bir parçasıdır. HAGB ve ertelemedeki denetim süresi ise bir cezanın infazı değil, denetim dönemidir.

Kaynaklar

İlgili yazılar

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı 15.11.2026 tarihli mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.

Yazar: Av. Yahya Köse, Avukat
Çalışma alanları: İcra ve İflas Hukuku, Gayrimenkul Hukuku, Kira ve Tahliye Hukuku, Ceza Hukuku, Uyuşmazlık Çözümü, Önleyici Hukuk